Bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng và doanh nghiệp đối với an toàn thực phẩm

Cơ quan chức năng kiểm tra các loại thực phẩm được bày bán trong các siêu thị trên địa bàn Hà Nội. (Ảnh: M. TRANG)

Sau hơn một thập kỷ thi hành Luật An toàn thực phẩm năm 2010, những hệ thống pháp luật về an toàn thực phẩm ở nước ta đã bộc lộ những hạn chế, bất cập trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ chế biến, sự đa dạng của các dòng sản phẩm mới. Đặc biệt là trước tình trạng thực phẩm giả, quảng cáo thổi phồng tính năng, công dụng lừa dối khách hàng, thu lợi bất chính.

Thực tế cho thấy, thời gian qua, nhiều vụ việc được cơ quan chức năng phát hiện và xử lý liên quan thực phẩm giả, thổi phồng tính năng, công dụng lừa dối khách hàng… đều tập trung ở nhóm thực phẩm bổ sung. Một số thực phẩm bổ sung tự công bố, tự quảng cáo dẫn đến thổi phồng tính năng, công dụng sản phẩm dẫn đến hàng loạt người nổi tiếng bị dư luận chỉ trích sau khi livestream (phát trực tiếp) bán hàng với những lời quảng cáo lố, sai sự thật, thổi phồng công dụng sản phẩm.

Do vậy, nhóm sản phẩm này đưa vào “tiền kiểm” sẽ khắc phục được tình trạng bất cập trong thời gian vừa qua, bảo đảm tính công bằng trong kinh doanh giữa các doanh nghiệp, góp phần bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng.

Trong khi đó, chính trong nội bộ các doanh nghiệp cũng có các quan điểm khác nhau. Hầu hết doanh nghiệp uy tín, làm ăn chân chính đề nghị không đánh đồng giữa các sản phẩm bổ sung thực sự có công dụng đúng như công bố khuyến cáo với các sản phẩm chỉ bổ sung không đáng kể vitamin, khoáng chất không có công dụng.

Cơ quan quản lý nhà nước cần phải áp dụng cơ chế đăng ký công bố sản phẩm để xem xét tài liệu khoa học nghiên cứu, chứng minh công dụng đối với thực phẩm bổ sung có công bố khuyến cáo về sức khỏe để bảo đảm tính công bằng, minh bạch thông tin, bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Bộ Y tế cho biết, để khắc phục tình trạng nêu trên, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang trình tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI đã đưa ra quy định quản lý theo hai cơ chế thực phẩm bổ sung để doanh nghiệp lựa chọn.

Cụ thể, thực phẩm bổ sung thông thường chưa được nghiên cứu bài bản về sản phẩm bao gồm công dụng, tiêu chuẩn thì không được công bố khuyến cáo sức khỏe và được áp dụng hình thức công bố tiêu chuẩn sản phẩm; thực phẩm bổ sung có công bố khuyến cáo sức khỏe phải áp dụng hình thức đăng ký công bố sản phẩm do cần có nghiên cứu bài bản về công dụng, hồ sơ kỹ thuật để chứng minh tiêu chuẩn sản phẩm, độ ổn định để đánh giá hạn sử dụng sản phẩm.

Việc đưa nhóm thực phẩm bổ sung có khuyến cáo sức khỏe phù hợp theo Codex. Nguyên tắc của Codex là nếu công bố về hàm lượng vitamin, khoáng chất phải có căn cứ định lượng; công bố về sức khỏe phải dựa trên bằng chứng khoa học phù hợp, không gây hiểu nhầm và đáp ứng điều kiện áp dụng công bố.

Codex không tự động cho phép mọi thực phẩm có bổ sung vitamin, khoáng chất được công bố tác dụng sức khỏe và không chủ trương bổ sung vitamin, khoáng chất một cách tùy tiện. Việc bổ sung phải có mục đích dinh dưỡng phù hợp, có cơ sở khoa học, bảo đảm an toàn dựa trên tổng lượng hấp thụ và không gây hiểu nhầm cho người tiêu dùng.

Một điểm mới trong dự thảo Luật lần này là quy định về hiệu lực giấy đăng ký bản công bố sản phẩm là 5 năm. Theo đó, việc gia hạn giấy đăng ký bản công bố sản phẩm là thủ tục đơn giản, chỉ cần khai báo thông tin: Các thông tin lưu hành sản phẩm; thông tin vi phạm, thu hồi và sự cố không bảo đảm an toàn thực phẩm trong nước và nước ngoài, cập nhật thông tin duy trì điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm của cơ sở sản xuất.

Đáng chú ý, ngay sau khi điền đầy đủ thông tin trên cơ sở dữ liệu hoặc nộp thông báo gia hạn (trường hợp chưa hoàn thiện cơ sở dữ liệu) cơ sở vẫn giữ số đăng ký bản công bố sản phẩm cũ và được tiếp tục hoạt động sản xuất, kinh doanh mà không cần chờ xét duyệt; cơ chế gia hạn tự động không gây ách tắc, không phát sinh giấy phép con và chi phí, thời gian của doanh nghiệp. Cơ chế này là cần thiết để cơ quan quản lý làm sạch dữ liệu, loại bỏ các sản phẩm không tồn tại trên thực tế; công khai thông tin cho người tiêu dùng lựa chọn sản phẩm bảo đảm an toàn thực phẩm; phục vụ công tác hậu kiểm; phục vụ công tác đánh giá nguy cơ, qua đó tăng tính tuân thủ pháp luật của cơ sở lưu hành sản phẩm.

Bộ Y tế cho biết thêm, tại dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) yêu cầu trên nhãn bao bì sản phẩm phải in thông tin “Số giấy đăng ký bản công bố sản phẩm” và “Số tiếp nhận công bố tiêu chuẩn sản phẩm”.

Đây là căn cứ quan trọng giúp cơ quan quản lý và lực lượng chức năng trong công tác hậu kiểm, kiểm tra nhanh tính hợp pháp của sản phẩm trên thị trường. Đồng thời, giúp người tiêu dùng nhận diện sản phẩm đã hoàn thành thủ tục pháp lý trước khi lưu thông, gắn liền nghĩa vụ công khai thông tin với trách nhiệm trực tiếp của tổ chức, cá nhân đứng tên công bố hồ sơ. Hơn nữa, người tiêu dùng hoàn toàn có thể dựa vào các số này để tra cứu thông tin công khai của sản phẩm tại hệ thống thông tin về an toàn thực phẩm.

Về phía doanh nghiệp, đây cũng là một bước cải cách hành chính khi sản phẩm công khai số giấy đăng ký bản công bố sản phẩm và số tiếp nhận công bố tiêu chuẩn sản phẩm trên nhãn hàng hóa thì sẽ không cần thực hiện việc công bố tiêu chuẩn áp dụng và ghi trên nhãn hàng hóa theo quy định tại Điều 23 Luật chất lượng sản phẩm hàng hóa. Các quy định này đều là những điểm sáng tại dự thảo Luật theo hướng không tăng cường hậu kiểm mà buông lỏng tiền kiểm, tất cả đều vì sức khỏe, tính mạng của người dân, trao quyền giám sát cho nhân dân là những người tiêu dùng thông thái khi lựa chọn sản phẩm.

Mặt khác, dự thảo Luật cũng đưa ra quy định về thời gian chuyển tiếp từ 24-36 tháng nhằm tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tiếp tục sản xuất, kinh doanh thực phẩm không bị gián đoạn và có thời gian để chuẩn bị triển khai cho các quy định tại dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) như thời gian để cập nhật số đăng ký bản công bố sản phẩm, số tiếp nhận công bố tiêu chuẩn sản phẩm; cập nhật hồ sơ lên hệ thống thông tin về an toàn thực phẩm; thời gian sử dụng bao bì cũ đã in ấn… Đồng thời, còn cho phép các sản phẩm đang lưu thông trên thị trường được sử dụng đến hết hạn của sản phẩm.