Bất ổn thuế quan Mỹ - Đông Nam Á và những hệ lụy chiến lược

Vị thế thương mại của ASEAN trên thị trường Mỹ chịu tác động trực tiếp từ quan hệ Mỹ–Trung, khi mỗi thay đổi trong cán cân chiến lược đều có thể tái định hình lợi thế thuế quan khu vực (trong ảnh: Quang cảnh cảng hàng hóa tại Bayonne, New Jersey, Mỹ). Ảnh: THX/TTXVN

Nhận định trên trang web của Diễn đàn Đông Á (eastasiaforum.org) mới đây, John Goyer, Phó Chủ tịch phụ trách khu vực Đông Nam Á và Châu Đại Dương tại Phòng Thương mại Mỹ, cho rằng bước sang năm 2026, chính sách thuế quan của Mỹ đối với Đông Nam Á vẫn là một trong những điểm nóng đầy bất ổn trong bối cảnh căng thẳng thương mại Mỹ - Trung Quốc. Mặc dù mức thuế "có đi có lại" tương đối đồng nhất giữa các nước, nhưng thực tế áp dụng lại cho thấy sự chênh lệch đáng kể, đặt các doanh nghiệp trước nguy cơ biến động lớn trong năm nay.

Sự chênh lệch giữa mức thuế công bố và thực tế

Ông Goyer lưu ý, mức thuế "có đi có lại" của Mỹ đối với các đối tác chính ở Đông Nam Á khá đồng đều ở mức 19% với Indonesia, Malaysia, Philippines và Thái Lan, trong khi Việt Nam chịu mức 20%. Singapore được hưởng mức ưu đãi 10% nhờ thặng dư thương mại và thỏa thuận thương mại tự do.

Tuy nhiên, mức thuế suất thực tế lại rất khác biệt. Tính đến tháng 9/2025, Indonesia có mức thuế thực tế 19,7%, trong khi Thái Lan là 10,1%, Malaysia 8,7% và Singapore chỉ 2,6%.

Sự chênh lệch này xuất phát từ việc nhiều sản phẩm đang được điều tra theo Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại Mỹ năm 1962 hiện được miễn thuế, cùng với các mặt hàng như cà phê và chuối không được trồng tại Mỹ. Kết quả là 75% hàng nhập khẩu từ Singapore được miễn thuế, trong khi con số này chỉ là 11% đối với Indonesia.

Rủi ro lớn nhất đối với các nước Đông Nam Á là khả năng phải chịu thêm thuế quan từ các cuộc điều tra đang chờ xử lý. 94% hàng nhập khẩu từ Thái Lan hiện được miễn thuế có thể phải chịu thuế theo các cuộc điều tra này. Indonesia có tỷ lệ 84%, còn Malaysia và Singapore lần lượt là 72% và 71%.

Gánh nặng tài chính đã rất lớn. Từ đầu tháng 4 đến cuối tháng 9/2025, các nhà nhập khẩu Mỹ đã phải trả gần 17 tỷ USD tiền thuế quan cho hàng hóa từ những nước trên.

Các thỏa thuận song phương và cái giá phải trả

Đến tháng 12/2025, chính quyền Mỹ đã ký thỏa thuận thương mại song phương với Campuchia và Malaysia, bao gồm cam kết xóa bỏ thuế quan, giải quyết rào cản phi thuế quan và thúc đẩy các ưu tiên kinh tế kỹ thuật số của Mỹ. Các tuyên bố chung cũng được đưa ra với Thái Lan và Việt Nam.

Cuộc thảo luận với Indonesia đã tiến triển vào cuối tháng 12/2025 với nhiều vấn đề chính được cho là đã giải quyết. Công tác chuẩn bị đang được tiến hành để Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto ký kết thỏa thuận với Tổng thống Mỹ Donald Trump vào cuối tháng 1/2026. Trong khi đó, đàm phán với Philippines vẫn tiếp tục nhưng chậm hơn, và không có cuộc đàm phán nào với Singapore.

Ở một mức độ nào đó, các thỏa thuận phản ánh các mục tiêu đàm phán truyền thống. Các rào cản thuế quan và phi thuế quan, việc chấp nhận các tiêu chuẩn sản phẩm của Mỹ, các yêu cầu cấp phép, các quy tắc về tỷ lệ nội địa hóa và các rào cản khác đang được thảo luận từ lâu đã là những trở ngại đối với các nhà xuất khẩu Mỹ tại các thị trường này.

Trớ trêu thay, Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) mà Mỹ đã từ bỏ vào năm 2017 lẽ ra đã đạt được nhiều mục tiêu tương tự. Các cuộc đàm phán hiện tại cuối cùng có thể hiện thực hóa một số mục tiêu này, nhưng lần này, các nhà nhập khẩu Mỹ phải trả mức thuế 19 hoặc 20% để được hưởng đặc quyền đó.

Tuy nhiên, các doanh nghiệp hy vọng rằng những thỏa thuận này sẽ mở ra một thời kỳ chính sách ổn định và chắc chắn hơn. Nhiều quan chức trong khu vực ngầm thừa nhận rằng một số yêu cầu của Washington là những biện pháp mà các chính phủ này lẽ ra nên thực hiện từ lâu. Theo nghĩa đó, các thỏa thuận phản ánh áp lực từ bên ngoài đang được sử dụng để thúc đẩy những cải cách nội bộ khó khăn nhưng cần thiết.

Sự phụ thuộc vào quan hệ Mỹ - Trung

Vị thế của Đông Nam Á trên thị trường Mỹ chịu ảnh hưởng mạnh từ quan hệ thương mại Mỹ - Trung. Phân tích từ Phòng Thương mại Mỹ cho thấy sau loạt thuế quan áp dụng cho hàng hóa Trung Quốc theo Điều 301, các nước ASEAN được hưởng lợi thế thuế quan trung bình 12-19% so với Trung Quốc trên thị trường Mỹ.

Tính đến tháng 12/2025, mức thuế suất hiệu quả trung bình đối với hàng hóa từ Trung Quốc là khoảng 30%, cho thấy ASEAN vẫn tiếp tục được hưởng lợi thế đáng kể. Tuy nhiên, khả năng khai thác lợi thế này phụ thuộc vào tính bền vững của thỏa thuận Mỹ - Trung. Nếu đàm phán ngừng chiến thương mại đổ vỡ và thuế quan Mỹ tăng, Đông Nam Á sẽ được hưởng lợi, nhưng nếu tình trạng hòa hoãn tiếp tục và thuế quan giảm, lợi thế của khu vực sẽ bị suy giảm.

Tóm lại, các doanh nghiệp nên tiếp tục chuẩn bị cho sự biến động trong năm 2026, trong bối cảnh chính sách thuế quan Mỹ đối với Đông Nam Á vẫn đầy bất ổn.

Công Thuận/Báo Tin tức và Dân tộc