Bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ: Nhà Trắng và Điện Capitol đối đầu

Tiến sĩ Quách Thị Huệ, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, nhận định như trên tại Talkshow “Nước Mỹ trước bầu cử giữa nhiệm kỳ 2026” do báo Tiền Phong tổ chức ngày 1/11.

Ðảng Dân chủ sẽ nắm Hạ viện

Theo TS Quách Thị Huệ, cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ lần này đang đứng trước 3 nhóm yếu tố tác động lớn nhất, bao gồm kinh tế và chất lượng cuộc sống dân sinh, sự phân cực chính trị sâu sắc, và hệ lụy từ chính sách đối ngoại của Tổng thống Mỹ Donald Trump trong một nửa nhiệm kỳ vừa qua.

Tiến sĩ Quách Thị Huệ, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, tại Talkshow “Nước Mỹ trước bầu cử giữa nhiệm kỳ 2026” do báo Tiền Phong tổ chức ngày 1/11. Ảnh: Hoàng Tuyên

Dù nước Mỹ có sự tăng trưởng và giải quyết việc làm trong nửa nhiệm kỳ qua, nhưng giữa tăng trưởng và chất lượng sống thực tế của người dân vẫn có khoảng cách lớn. “Áp lực lạm phát, giá cả tăng nhanh, chi phí nhà ở và y tế tác động trực tiếp đến tâm lý cử tri - những người làm chủ lá phiếu. Đây là yếu tố đầu tiên cũng như có tác động lớn nhất đến kết quả bầu cử”, bà Huệ nhận định.

Trong khi đó, sự đối đầu giữa đảng Cộng hòa và đảng Dân chủ không chỉ dừng lại ở bất đồng chính sách về thuế quan, nhập cư hay đối ngoại, mà đã bị đẩy lên thành sự phân cực về giá trị và định hướng phát triển đất nước. “Xung đột ở Trung Đông, chiến tranh thương mại, cạnh tranh thuế quan và đặc biệt là cạnh tranh toàn diện Mỹ - Trung tác động mạnh đến uy tín dẫn dắt của siêu cường số 1 thế giới cũng như phản ứng của các đồng minh và đối tác”, bà nói.

Theo TS Huệ, kịch bản khả quan nhất là đảng Dân chủ nắm Hạ viện và đảng Cộng hòa giữ ưu thế tại Thượng viện. Khi đó, sự gia tăng đối đầu sẽ diễn ra trên 3 phương diện chính, gồm ngân sách liên bang và trần nợ công, hoạt động điều tra và giám sát, và bất đồng chính sách.

Cụ thể, Hạ viện nắm quyền phân bổ ngân sách, nên gia tăng nguy cơ đình chỉ một số hoạt động của chính phủ nếu không đạt được thỏa thuận; gia tăng các phiên điều trần, yêu cầu minh bạch tài liệu và xem xét tính hợp pháp của các quyết định hành pháp; tập trung vào các chính sách gây tranh cãi như nhập cư, thuế quan, y tế và chi tiêu quốc phòng.

“Tuy nhiên, khi bất đồng đạt đến đỉnh điểm, hai bên sẽ phải điều chỉnh từ đối đầu sang thương lượng, đối thoại để bảo vệ lợi ích cốt lõi ‘Nước Mỹ trên hết’ và duy trì vị thế siêu cường”, bà Huệ dự đoán.

Theo bà Huệ, mục tiêu chính sách đối ngoại của Mỹ sẽ không thay đổi nhưng cách thức thực hiện của đảng Dân chủ sẽ mềm mỏng và linh hoạt hơn. Trong nửa cuối nhiệm kỳ, Mỹ sẽ tập trung 3 phương diện, vấn đề, bao gồm quan hệ/chính sách với Trung Quốc; giải quyết an ninh năng lượng gắn với xung đột Trung Đông và Nga - Ukraine; củng cố uy tín và kéo các đồng minh trở lại.

“Về quan hệ Mỹ - Trung, phía Trung Quốc rất mong muốn đảng Dân chủ thắng cử tại Quốc hội, vì đảng Dân chủ sẽ tạo ra dư địa chính sách mềm mỏng và linh hoạt hơn so với sự kiềm tỏa cứng rắn của đảng Cộng hòa”, bà nói.

Trao đổi với phóng viên Tiền Phong qua email, GS James Borton, Viện Chính sách đối ngoại, Đại học Johns Hopkins (Mỹ), cũng cho rằng, câu hỏi then chốt là liệu cử tri Mỹ có tiếp tục ủng hộ chương trình nghị sự chính trị của Tổng thống Donald Trump hay sẽ tìm cách đặt ra những giới hạn lớn hơn đối với chính quyền của ông.

Đảng của đương kim tổng thống thường bị mất ghế tại Quốc hội trong các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Năm nay, những vấn đề như kinh tế, lạm phát, nhập cư và định hướng phát triển nền dân chủ Mỹ nhiều khả năng sẽ tác động đến quyết định của cử tri. Kết quả bầu cử sẽ phụ thuộc rất lớn vào tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu cũng như kết quả tại một số ít khu vực bầu cử Quốc hội có tính cạnh tranh cao.

GS James Borton, Viện Chính sách Đối ngoại, Đại học Johns Hopkins, Mỹ. Ảnh: Thái An

“Các nhà bình luận chính trị đều dự đoán rằng đảng Dân chủ sẽ giành quyền kiểm soát Hạ viện, trong khi cuộc đua tại Thượng viện sẽ có kết quả chia đều giữa hai đảng. Tôi đồng tình với nhận định này”, GS Borton nói.

Chính sách thuế quan

Dù Hiến pháp Mỹ giao quyền thuế quan cho Quốc hội, nhưng Quốc hội trao nhiều thẩm quyền cho Tổng thống. Việc Hạ viện dưới quyền kiểm soát của đảng Dân chủ muốn điều chỉnh thuế quan phải trải qua quy trình lập pháp dài, cần sự đồng thuận ở Thượng viện và phải vượt qua quyền phủ quyết của Tổng thống Donald Trump.

“Do đó, mức độ điều chỉnh sẽ rất hạn chế và thuế quan tiếp tục được dùng làm ‘con bài mặc cả’ với các đối tác”, TS Quách Thị Huệ nhận định.

Theo bà Huệ, chúng ta nên chủ động xây dựng kịch bản ứng phó với sự thay đổi thuế quan, chính sách thương mại, an ninh của Mỹ. Cụ thể, chuẩn bị kịch bản ứng phó rủi ro thuế quan, đồng thời chủ động lấp đầy các không gian hợp tác mới như khoa học công nghệ, chuyển đổi số…

Trong khi đó, chú ý các ưu tiên của Washington đối với ASEAN cũng như tác động của an ninh năng lượng từ xung đột Trung Đông, tác động của quan hệ Mỹ - Trung.

“Chúng ta nên chuẩn bị kịch bản cân bằng quan hệ nước lớn: Kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa dạng hóa, đa phương hóa; tăng cường trao đổi với cả 2 nhánh lập pháp và hành pháp Mỹ, thắt chặt mối quan hệ với cộng đồng doanh nghiệp và các địa phương Mỹ để tạo nội lực thích ứng linh hoạt”, bà Huệ khuyến nghị.

GS James Borton cũng có khuyến nghị tương tự cho Việt Nam. “Đối với Việt Nam, tầm quan trọng của cuộc bầu cử không chỉ giới hạn trong phạm vi chính trị nội bộ nước Mỹ. Kết quả bầu cử có thể ảnh hưởng đến cách tiếp cận của Washington đối với các vấn đề thuế quan, đàm phán thương mại, Trung Quốc và hợp tác an ninh rộng lớn hơn tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, tôi cho rằng quan hệ Mỹ - Việt Nam nhận được sự ủng hộ đáng kể từ cả hai đảng, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam ngày càng có vai trò quan trọng về chiến lược và kinh tế”, GS Borton nói.

Theo ông, bất kể kết quả bầu cử giữa kỳ ra sao, Việt Nam nên dự liệu một số biến động chính trị tại Washington, nhưng điều đó không nhất thiết đồng nghĩa với việc quỹ đạo phát triển căn bản của quan hệ song phương sẽ thay đổi.