Bẫy 'hội tụ dao động' - Rào cản vô hình khiến doanh nghiệp xa dần Net Zero

Net Zero không phải là "bước nhảy" đột ngột

Thông thường, Net Zero - tức phát thải ròng bằng 0 - được nhắc đến như một cam kết chính trị hoặc một mốc thời gian. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của chuyên gia Phạm Hoài Trung - chuyên gia quản lý khí nhà kính và tư vấn ESG, Nhà sáng lập Công ty công nghệ Azitech và Công ty tư vấn thực hành phát triển bền vững GreenGo, Phó Chủ tịch Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam (VGA), Net Zero thực chất là một “bài toán hội tụ”.

Hiểu một cách đơn giản, đó là quá trình thu hẹp dần khoảng cách giữa lượng phát thải ra và lượng hấp thụ carbon vào. Khoảng cách này phải nhỏ dần theo thời gian cho đến khi tiến sát về con số 0. Đây là một hành trình tiệm cận từng bước, bền bỉ, chứ không phải một tuyên bố hành chính hay một kết quả có thể đạt được sau một đêm bằng một vài dự án ngắn hạn.

Trong toán học, một dãy số chỉ hội tụ khi nó tiến dần về một giá trị xác định một cách ổn định. Áp dụng nguyên lý này vào kinh tế khí hậu, chuyên gia Phạm Hoài Trung chia lộ trình của doanh nghiệp thành hai kiểu.

Một là hội tụ ổn định. Doanh nghiệp có kế hoạch giảm phát thải đều đặn mỗi năm, ví dụ giảm 4% phát thải và tăng năng lực hấp thụ thêm 3%. Khi đó, đường phát thải ròng sẽ tiến về 0 một cách có kiểm soát. Đây là cách làm ít rủi ro và tiết kiệm chi phí nhất.

Theo chuyên gia, Net Zero thực chất là một “bài toán hội tụ” mà doanh nghiệp cần hiểu rõ.

Hai là hội tụ dao động. Đây là tình trạng khá phổ biến tại nhiều đơn vị hiện nay. Năm nay doanh nghiệp cắt giảm mạnh vì áp lực từ khách hàng, nhưng năm sau lại tạm dừng vì chi phí cao, năm tới lại tăng phát thải do mở rộng sản xuất.

“Nếu biên độ dao động quá lớn, hệ thống sẽ rơi vào trạng thái phân kỳ - tức là không bao giờ chạm tới mục tiêu Net Zero thực sự. Những dao động này không chỉ làm lãng phí nguồn lực mà còn khiến chi phí để quay lại quỹ đạo ban đầu trở nên đắt đỏ hơn gấp nhiều lần”, ông Trung nhấn mạnh.

Đừng đợi đến "phút chót" mới tăng tốc

Một yếu tố then chốt khác trong bài toán này là tốc độ. Chuyên gia chỉ ra rằng, giảm phát thải sớm và đều đặn luôn “rẻ” hơn so với việc dồn dập thực hiện vào giai đoạn cuối.

Nếu 10 năm đầu doanh nghiệp không hành động, đến 10 năm cuối mới giảm mạnh để kịp mốc 2050, hệ thống sẽ phải chịu một “cú sốc” đầu tư cực lớn. Áp lực tài chính và rủi ro vận hành lúc đó có thể khiến doanh nghiệp kiệt sức ngay trước ngưỡng cửa mục tiêu.

Để không lạc lối trên quỹ đạo hội tụ, chuyên gia Phạm Hoài Trung cho rằng doanh nghiệp cần thay đổi tư duy chiến lược theo 3 hướng.

Thứ nhất, Net Zero phải trở thành bài toán dữ liệu, không phải bài toán khẩu hiệu. Doanh nghiệp cần xác định đo lường phát thải một cách nhất quán theo cùng một phương pháp, không thay đổi liên tục cách tính để tạo “ảo giác giảm phát thải”.

Thứ hai, phải giảm biên độ dao động trong quyết định chiến lược. ESG không thể phụ thuộc vào một khách hàng hay một giai đoạn hỗ trợ chính sách.

Thứ ba, cần chuyển từ hội tụ có điều kiện sang hội tụ vô điều kiện, tức là tái cấu trúc hệ thống đủ sâu để dù chính sách hay thị trường biến động, doanh nghiệp vẫn tiếp tục tiến về 0.

"Khi nhìn Net Zero như một bài toán hội tụ sẽ nhận ra rằng năm 2050 chỉ là một mốc. Điều quan trọng là quỹ đạo tiến tới mốc đó có ổn định hay không. Doanh nghiệp nào thiết kế được hệ thống đủ ổn định để giảm dần phát thải, chuẩn hóa dữ liệu và tích hợp carbon vào chiến lược tài chính sẽ rút ngắn quãng đường đến chân trời hội tụ. Ngược lại, nếu để hệ thống dao động quá lâu, chi phí để quay lại quỹ đạo sẽ ngày càng lớn.

Net Zero, dưới góc nhìn toán học, là hành trình tiệm cận có kiểm soát. Dưới góc nhìn kinh tế, đó là quá trình tái cấu trúc hệ thống phát thải. Và dưới góc nhìn chiến lược, đó là nghệ thuật thiết kế một hệ thống đủ ổn định để dù có nhiễu, nền kinh tế và doanh nghiệp vẫn tiến dần về giới hạn 0", chuyên gia kết luận.

Thu An