'Bẫy nợ văn hóa' trong môi trường làm việc đa quốc tịch thời AI

Sở hữu trí tuệ nhân tạo (AI) hiện đại cùng đội ngũ đa thế hệ, đa quốc tịch không đồng nghĩa hiệu quả tự động tăng lên. Nếu thiếu sự kết nối và an toàn tâm lý, doanh nghiệp dễ rơi vào bẫy 'nợ văn hóa' ngay giữa cuộc đua chuyển đổi.

Trong cuộc đua chuyển đổi mô hình kinh doanh, trí tuệ nhân tạo và lực lượng lao động đa văn hóa, đa thế hệ đang trở thành hai nguồn lực được doanh nghiệp kỳ vọng sẽ tạo ra đột phá. Nhưng việc có công nghệ hiện đại hay tập hợp được nhiều con người khác biệt không đồng nghĩa hiệu quả sẽ tự động tăng lên.

TS Đặng Thảo Quyên, Trưởng nhóm bộ môn Quản trị, Khoa Kinh doanh RMIT Việt Nam, nhận định đa dạng văn hóa có thể thúc đẩy sáng tạo, nhưng cũng dễ làm nảy sinh xung đột trong công việc và suy giảm sự gắn kết giữa các thành viên. Bởi mỗi nền văn hóa có cách nhìn khác nhau về quyền lực, thứ bậc và giao tiếp.

Ở những môi trường đậm tính thứ bậc, nhân viên thường e ngại phản biện cấp trên, thậm chí chọn im lặng ngay cả khi nhận thấy rủi ro trước mắt.

"Khi người lao động không đủ an toàn tâm lý để nói lên suy nghĩ của mình, doanh nghiệp không thiếu người giỏi, mà đang tự đánh mất giá trị từ chính nguồn lực mình có", bà Quyên nói.

Khoản "nợ văn hóa" âm thầm bào mòn tổ chức

Bà Nicole Scoble-Williams, Lãnh đạo chuyên môn Tương lai việc làm toàn cầu tại Deloitte, gọi những rạn nứt âm thầm trong tổ chức là “nợ văn hóa”. Cũng như nợ tài chính hay nợ kỹ thuật, khoản nợ này hình thành khi tư duy quản trị con người không theo kịp tốc độ chuyển đổi của kinh doanh và công nghệ. Càng chậm nhận diện, doanh nghiệp càng phải trả giá đắt.

Trong guồng quay tăng trưởng, khi doanh số, tiến độ và những chỉ tiêu KPI ngắn hạn trở thành ưu tiên hàng đầu, các cuộc đối thoại về giá trị chung, khác biệt quan điểm hay cách thức hợp tác thường bị đẩy xuống hàng thứ yếu.

"Nhưng những bất đồng không vì thế mà mất đi. Chúng chỉ lặng lẽ tích tụ, bào mòn niềm tin và đến một thời điểm có thể trở thành lực cản lớn đối với những cuộc tái cấu trúc mang tính sống còn của doanh nghiệp", bà Nicole cảnh báo.

Trên thực tế, làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) đang đặt ra một phép thử mới: công nghệ có thể giúp con người làm việc nhanh hơn, nhưng liệu có khiến họ hiểu nhau sâu sắc hơn?

Không thể phủ nhận AI đang mở ra những khả năng chưa từng có. Công nghệ này giúp xóa nhòa rào cản ngôn ngữ, xử lý dữ liệu xuyên biên giới, rút ngắn thời gian phối hợp và giải phóng sức lao động khỏi những công việc lặp lại.

Dữ liệu của Deloitte cho thấy 81% doanh nghiệp toàn cầu khẳng định AI giúp cải thiện tốc độ và năng suất. Tại Việt Nam, mức độ tiếp nhận còn đáng chú ý hơn khi 95% nhân sự đã chủ động đưa AI vào công việc cá nhân.

Bà Nicole Scoble-Williams, Lãnh đạo chuyên môn Tương lai việc làm toàn cầu tại Deloitte. Ảnh: Dung Phạm.

Bà Nicole Scoble-Williams, Lãnh đạo chuyên môn Tương lai việc làm toàn cầu tại Deloitte. Ảnh: Dung Phạm.

Tuy nhiên, đằng sau tốc độ ứng dụng là một nghịch lý: chỉ 15% doanh nghiệp Việt Nam ghi nhận tăng trưởng doanh thu thực chất từ AI. Khoảng cách giữa mức độ sử dụng và hiệu quả kinh doanh cho thấy sở hữu công cụ không đồng nghĩa với việc biết cách biến công cụ thành giá trị.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất nằm ở con người. Có tới 74% CEO tại Việt Nam thừa nhận thiếu hụt nhân tài và kỹ năng là rào cản lớn nhất trong việc hiện thực hóa tiềm năng AI, trong khi chỉ 33% doanh nghiệp chủ động đào tạo nhân viên. Đáng chú ý, 70% người lao động phải tự bỏ tiền túi mua tài khoản AI cá nhân để phục vụ công việc.

Thực tế này không chỉ phản ánh khoảng trống trong chiến lược đầu tư và phát triển nhân lực, mà còn đặt ra rủi ro quản trị đáng kể. Khi nhân viên tự tìm kiếm và sử dụng các công cụ AI theo cách riêng, doanh nghiệp khó kiểm soát luồng dữ liệu, mức độ bảo mật cũng như những chuẩn mực về đạo đức và trách nhiệm trong quá trình ứng dụng công nghệ.

Một hệ lụy khác ít được chú ý hơn, theo TS Đặng Thảo Quyên, là nguy cơ AI làm nghèo đi tương tác giữa con người với con người. Khi nhân viên ngày càng quen nhờ thuật toán tóm lược thông tin, đưa ra câu trả lời tức thì thay vì trực tiếp trao đổi, tranh luận với đồng nghiệp có quan điểm trái chiều, tổ chức có thể đánh mất những va chạm tư duy cần thiết cho đổi mới sáng tạo.

Bởi không phải mọi ý tưởng đột phá đều xuất hiện từ những báo cáo hoàn chỉnh hay câu trả lời được tối ưu hóa. Nhiều khi, chúng nảy sinh từ một cuộc tranh luận gay gắt trong phòng họp, một ý kiến phản biện bất ngờ hay câu chuyện tưởng chừng vu vơ ngoài hành lang.

"Đó là những khoảnh khắc tương tác mà con người buộc phải lắng nghe, chất vấn và nhìn nhận vấn đề từ một góc độ khác", bà Quyên nhấn mạnh.

TS Đặng Thảo Quyên, Trưởng nhóm bộ môn Quản trị, Khoa Kinh doanh RMIT Việt Nam. Ảnh: Dung Phạm.

TS Đặng Thảo Quyên, Trưởng nhóm bộ môn Quản trị, Khoa Kinh doanh RMIT Việt Nam. Ảnh: Dung Phạm.

Vị chuyên gia dẫn chứng, AI có thể dịch một câu nói tiếng Trung sang tiếng Việt chỉ trong tích tắc, nhưng chưa chắc giải mã được những tầng nghĩa ẩn sau ngôn từ, bối cảnh quan hệ hay sắc thái văn hóa của người nói. Một bản dịch chính xác về mặt ngôn ngữ không đồng nghĩa với sự thấu hiểu về văn hóa.

Vì vậy, thách thức của doanh nghiệp không chỉ là ứng dụng AI nhanh đến đâu, mà còn là làm thế nào để công nghệ không thay thế những tương tác tạo nên bản sắc và sức mạnh của tổ chức.

"Nếu phụ thuộc một chiều vào thuật toán, doanh nghiệp có nguy cơ tự động hóa cả những định kiến vốn tồn tại trong dữ liệu đầu vào, đồng thời khoét sâu thêm những rạn nứt nội bộ", bà Quyên chia sẻ.

Đưa AI vào doanh nghiệp, bắt đầu từ thay đổi tư duy lãnh đạo

Làm thế nào để công nghệ thực sự phục vụ con người mà không làm phai nhạt những giá trị văn hóa làm nên sức mạnh của tổ chức?

Câu trả lời không chỉ nằm ở việc đầu tư thêm công cụ hay đào tạo kỹ năng số, mà sâu xa hơn là tái cấu trúc tư duy lãnh đạo và thiết kế lại cách vận hành doanh nghiệp. Công nghệ phải đi cùng con người, còn văn hóa phải trở thành nền tảng dẫn dắt quá trình chuyển đổi.

Tại Bosch Global Software Technologies, đơn vị quy tụ khoảng 4.300 nhân sự công nghệ tại Việt Nam, bài toán này được tiếp cận ngay từ gốc rễ vận hành. Bà Lê Trần Ngọc Đoan (Đoan Lê), Giám đốc nhân sự Bosch Việt Nam, cho biết đội ngũ kỹ sư thường xuyên phối hợp với đối tác đến từ Đức, Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc và Đông Nam Á. Tuy nhiên, sự đa dạng về quốc tịch, chuyên môn và kinh nghiệm chỉ thực sự tạo ra giá trị khi mỗi nhân viên có đủ tự tin để lên tiếng, đặt câu hỏi và phản biện.

Bởi trong những dự án công nghệ phức tạp, một góc nhìn khác biệt đôi khi có thể giúp phát hiện vấn đề mà cả nhóm chưa nhìn thấy.

Từ thực tế đó, Bosch nhận ra rằng nếu chỉ dựa vào năng lực kỹ thuật, một bộ phận quản lý có thể bỏ lỡ những cơ hội kinh doanh chiến lược. Doanh nghiệp vì thế triển khai Chiến lược 2030 với định hướng AI First, nhưng không xem đây đơn thuần là một chương trình đưa phần mềm hay thuật toán vào quy trình làm việc. Thay vào đó, AI được đặt trong một cuộc chuyển đổi văn hóa toàn diện, theo chu trình gồm năm bước: suy ngẫm, học hỏi, ứng dụng, mở rộng và khắc sâu.

"Bosch không chỉ muốn nhân viên biết sử dụng AI, mà còn phải thay đổi tư duy và cách tạo ra giá trị cùng công nghệ", bà Đoan Lê chia sẻ.

Bà Lê Trần Ngọc Đoan (Đoan Lê), Giám đốc nhân sự Bosch Việt Nam. Ảnh: Dung Phạm.

Bà Lê Trần Ngọc Đoan (Đoan Lê), Giám đốc nhân sự Bosch Việt Nam. Ảnh: Dung Phạm.

Song song với việc phân nhóm nhân sự thành bốn cấp độ để thiết kế chương trình đào tạo phù hợp và thành lập Trung tâm AI, doanh nghiệp còn tái định nghĩa khung năng lực lãnh đạo thông qua 10 hình mẫu.

Trong đó, đáng chú ý là hình mẫu “Người tích hợp giá trị AI”. Đây là những nhà quản trị không chỉ hiểu cách đưa AI vào các chuỗi sản phẩm quy mô lớn, mà còn phải biết kết nối công nghệ với mục tiêu kinh doanh và con người. Ba phẩm chất được đặt lên hàng đầu là hướng đến mục tiêu chung, tư duy bao trùm và khả năng thích ứng trong môi trường đa văn hóa.

Bà Đoan Lê nhấn mạnh, lợi thế cạnh tranh ngày nay không nằm ở việc doanh nghiệp ứng dụng công nghệ sớm đến đâu hay sở hữu đội ngũ đông đảo thế nào. Điều quan trọng là khả năng kết nối những nguồn lực khác biệt thành một chỉnh thể vận hành hiệu quả.

“Đa dạng chỉ thực sự trở thành sức mạnh khi mỗi người được lắng nghe, được phản biện và có cơ hội đóng góp vào quyết định chung. Lợi thế thực sự nằm ở khả năng biến các nguồn lực đó thành một chỉnh thể vận hành hiệu quả, nơi công nghệ phục vụ con người và văn hóa làm bệ đỡ cho tăng trưởng bền vững”, bà Đoan Lê chia sẻ.

Một góc nhìn tương đồng cũng được ghi nhận tại Ngân hàng DBS (Singapore). Theo bà Nicole, qua quá trình làm việc với ngân hàng này, bà nhận thấy DBS không né tránh nỗi lo nhân viên có thể mất việc khi AI phát triển, mà chủ động trao đổi minh bạch về những thay đổi sắp tới. Ngân hàng công bố rõ lộ trình thay đổi công việc, tạo điều kiện để nhân viên vừa làm việc vừa tham gia đào tạo kỹ năng mới, thử nghiệm AI và tham gia các cuộc thi sáng tạo nội bộ.

Đáng chú ý, DBS không dừng lại ở việc trang bị kỹ năng công nghệ, mà còn điều chỉnh cả hệ thống đánh giá hiệu suất (KPI) và chính sách đãi ngộ để khuyến khích nhân viên chủ động thử nghiệm, chấp nhận sai sót và tìm kiếm cách làm mới.

Cách làm này giải quyết một trong những rào cản lớn nhất của chuyển đổi số là 'nỗi sợ bị bỏ lại phía sau'.

"Khi người lao động hiểu vai trò của mình sẽ thay đổi ra sao, được tạo điều kiện học hỏi và có cơ hội tham gia vào quá trình đổi mới, họ không còn chỉ nhìn AI như một mối đe dọa đối với công việc. Thay vào đó, công nghệ trở thành công cụ để họ nâng cao năng lực và mở rộng cơ hội nghề nghiệp", bà Nicole chia sẻ.

“Lợi thế con người” là khác biệt cuối cùng của cuộc đua

Một khảo sát gần đây của Deloitte đặt ra câu hỏi tưởng chừng đơn giản: Người lao động thực sự mong muốn điều gì ở công việc trong tương lai? Đáng chú ý, những từ khóa được nhắc đến nhiều nhất không phải robot, tự động hóa hay thuật toán, mà là hòa nhập, cân bằng, linh hoạt, tôn trọng và giá trị.

Điều này cho thấy, giữa làn sóng công nghệ đang làm thay đổi cách thức vận hành doanh nghiệp, những mong muốn căn bản của người lao động vẫn không thay đổi: được tôn trọng, được lắng nghe và được làm việc trong một môi trường lành mạnh.

Tại Việt Nam, thông điệp này càng đáng chú ý khi 91% người lao động cho biết mức độ gắn kết với công việc đang suy giảm, trong khi 80% sẵn sàng chấp nhận thu nhập thấp hơn để đổi lấy môi trường làm việc tốt hơn. Những con số này đặt ra một bài toán không nhỏ cho giới lãnh đạo là đầu tư công nghệ có thể giúp doanh nghiệp tăng tốc, nhưng không thể dùng tiền để mua sự gắn bó và niềm tin của nhân viên.

Từ thực tế đó, bà Nicole Scoble-Williams khuyến nghị các nhà lãnh đạo cần tập trung vào ba hướng hành động.

Thứ nhất, biến những giá trị chung thành nguyên tắc cụ thể trong công việc. Doanh nghiệp cần làm rõ những cam kết vốn thường chỉ được hiểu ngầm, từ cách ứng xử, tinh thần hợp tác đến các nguyên tắc đạo đức khi sử dụng công nghệ mới. Khi mọi người cùng hiểu và tuân thủ những chuẩn mực này, khác biệt sẽ ít trở thành nguyên nhân gây xung đột.

Thứ hai, xây dựng niềm tin bằng hành động của người lãnh đạo. Điều này bắt đầu từ việc chia sẻ thông tin minh bạch, tôn trọng những góc nhìn khác biệt, tạo cơ hội bình đẳng và ghi nhận xứng đáng những người biết hợp tác, học hỏi. Văn hóa doanh nghiệp không được quyết định bởi những khẩu hiệu treo trên tường, mà được hình thành từ cách lãnh đạo hành xử mỗi ngày.

Thứ ba, sử dụng chính AI để lắng nghe nhân viên. Thông qua phân tích dữ liệu và phản hồi nội bộ, doanh nghiệp có thể nhận diện sớm những dấu hiệu bất mãn, suy giảm gắn kết hay rạn nứt trong các nhóm làm việc. Quan trọng là những tín hiệu này phải được chuyển thành hành động điều chỉnh kịp thời, thay vì chỉ dừng lại ở các báo cáo khảo sát.

“Một doanh nghiệp có thể sở hữu hệ thống thuật toán tối tân cùng đội ngũ nhân sự đến từ hàng chục quốc gia, nhưng nếu các mắt xích không thể thấu cảm, đối thoại và tin tưởng lẫn nhau, cỗ máy ấy khó lòng tiến xa”, bà Nicole chia sẻ.

Quốc Hải

Nguồn Nhà Quản Trị: https://theleader.vn/bay-no-van-hoa-trong-moi-truong-lam-viec-da-quoc-tich-thoi-ai-d48435.html