Bị mạo danh thành lập doanh nghiệp, người dân cần làm gì?

Vừa qua, Bộ Tài chính thông tin về khoảng 4.000 cá nhân bị mạo danh thành lập doanh nghiệp, nhiều trường hợp bị lợi dụng thông tin cá nhân, kéo theo nợ thuế, nguy cơ bị hoãn xuất cảnh

Tại TP.HCM cũng ghi nhận nhiều trường hợp tương tự. Thuế TP.HCM cho biết, Bộ Tài chính và UBND TP.HCM đã chỉ đạo phối hợp xử lý phản ánh về hành vi giả mạo, lấy cắp thông tin và những trường hợp có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Đối diện với nhiều rủi ro pháp lý

Luật sư Đào Thị Bích Liên, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho biết trước khi Nghị định 296/2026 sửa đổi, bổ sung Nghị định 168/2025 có hiệu lực, thủ tục thành lập doanh nghiệp sử dụng bản sao giấy tờ tùy thân, trong khi chưa bắt buộc xác thực chủ sở hữu theo nội dung được đề cập. Vì vậy, khi thông tin cá nhân bị lộ, người khác có thể lợi dụng để đăng ký doanh nghiệp dưới tên người bị mạo danh. Cơ quan đăng ký kinh doanh chủ yếu kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ, không có thẩm quyền điều tra, giám định chữ ký; việc thu hồi, điều chỉnh thông tin phải căn cứ kết quả xác minh theo quy định.

Luật sư Đào Thị Bích Liên, Đoàn Luật sư TP.HCM

Rủi ro không chỉ dừng ở nợ thuế, tạm hoãn xuất cảnh. Người bị mạo danh còn có thể bị lợi dụng danh tính để ký hợp đồng, vay vốn, mở tài khoản ngân hàng, phát hành hóa đơn hoặc thực hiện giao dịch trái pháp luật. Khi doanh nghiệp phát sinh tranh chấp, vi phạm, người đứng tên đại diện theo pháp luật có thể bị yêu cầu giải trình, tham gia tố tụng hoặc bị xem xét trách nhiệm liên quan theo khoản 1 Điều 12 Luật Doanh nghiệp 2020. Đặc biệt, nếu bị mạo danh làm chủ doanh nghiệp tư nhân hoặc thành viên công ty hợp danh, rủi ro tài sản nghiêm trọng hơn do các chủ thể này chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình theo khoản 1 Điều 188 và điểm b khoản 1 Điều 177 luật này.

Tuy nhiên, việc bị đứng tên doanh nghiệp không đồng nghĩa đương nhiên phải chịu trách nhiệm về các hành vi do người khác thực hiện. Theo Điều 142 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch do người không có quyền đại diện xác lập, thực hiện về nguyên tắc không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ đối với người được đại diện, trừ các trường hợp luật định.

Do đó, người bị mạo danh cần chứng minh mình không biết, không đồng ý, không ủy quyền và không tham gia hoạt động doanh nghiệp. Hồ sơ đăng ký, chữ ký, dữ liệu định danh điện tử, tài khoản thực hiện thủ tục và chứng từ giao dịch là những căn cứ quan trọng để xác minh.

Tùy tính chất, mức độ và hậu quả, người thực hiện hành vi mạo danh có thể bị xử phạt hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự và buộc bồi thường thiệt hại.

Cách bảo vệ quyền lợi người dân

Luật sư Đàm Văn Hùng, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho biết người bị mạo danh cần chủ động trình báo, cung cấp chứng cứ và phối hợp với cơ quan chức năng để xác minh, xử lý theo quy định.

Theo luật sư Hùng, căn cứ Điều 68 Nghị định 168/2025 và điểm a khoản 1 Điều 212 Luật Doanh nghiệp, giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp có thể bị thu hồi nếu hồ sơ được xác định có nội dung kê khai giả mạo. Tuy nhiên, việc xác minh cần có sự phối hợp của cơ quan công an và các cơ quan có thẩm quyền.

Luật sư Đàm Văn Hùng, Đoàn Luật sư TP.HCM

Mới đây, Cục Thuế ban hành Văn bản số 7894/CT-NVT, hướng dẫn cơ quan thuế phối hợp giải quyết các trường hợp cá nhân phản ánh bị mạo danh thông tin để thành lập doanh nghiệp, hộ kinh doanh.

Trước đó, tại TP.HCM, UBND Thành phố cũng ban hành Công văn số 632/UBND-KT ngày 13/7/2026 về phối hợp xử lý hồ sơ đăng ký kinh doanh bị giả mạo. Tiếp đó, Sở Tài chính ban hành Công văn số 24115/STC-ĐKKD, đề nghị Công an Thành phố chỉ đạo công an cấp xã nơi doanh nghiệp đặt trụ sở tiếp nhận, xác minh phản ánh của người bị mạo danh. Kết quả xác minh là cơ sở để cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế phối hợp xử lý theo thẩm quyền.

Để bảo vệ quyền lợi, người dân nên kiểm tra thông tin trên ứng dụng eTax Mobile, cổng tra cứu của ngành thuế và Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp. Khi phát hiện dấu hiệu bị mạo danh, cần thu thập chứng cứ, sao chụp thông báo tạm hoãn xuất cảnh nếu có, đồng thời trực tiếp đến hoặc gửi đơn kiến nghị, trình báo đến công an địa phương, Phòng Đăng ký kinh doanh thuộc Sở Tài chính, cơ quan thuế và Cục Quản lý xuất nhập cảnh nếu có liên quan. Hồ sơ cần kèm giấy tờ tùy thân và tài liệu chứng minh mình không liên quan đến doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh bị mạo danh.

Trường hợp muốn khởi kiện vì cho rằng giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp được cấp trái pháp luật, người dân cần xác định đúng đối tượng khởi kiện. Theo Công văn số 250/TANDTC-PC ngày 28/4/2026 của Tòa án nhân dân tối cao, giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp không phải quyết định hành chính và không thuộc đối tượng khởi kiện vụ án hành chính. Vì vậy, người dân không thể trực tiếp yêu cầu Tòa án hủy giấy chứng nhận theo thủ tục này.

Thay vào đó, căn cứ điểm c khoản 2 Điều 193 Luật Tố tụng hành chính 2015, người dân có thể khởi kiện hành vi hành chính trong việc cấp giấy chứng nhận, đề nghị Tòa án tuyên hành vi đó trái pháp luật và buộc chấm dứt hành vi vi phạm.

Đề xuất hậu kiểm trong 120 ngày, tích hợp VNeID

TS Phan Thị Hương Giang, giảng viên Khoa Luật Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho biết theo khoản 5 Điều 26 Luật Doanh nghiệp 2020 (sửa đổi năm 2025), cơ quan đăng ký kinh doanh có trách nhiệm kiểm tra tính hợp lệ của hồ sơ đăng ký doanh nghiệp. Người thành lập doanh nghiệp chịu trách nhiệm về tính trung thực, chính xác và hợp pháp của hồ sơ.

TS Phan Thị Hương Giang, giảng viên Khoa Luật Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế - Luật

Cách tiếp cận này giúp đơn giản hóa thủ tục, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp gia nhập thị trường. Tuy nhiên, khi thông tin cá nhân bị đánh cắp hoặc giả mạo, việc xác định trách nhiệm giữa người nộp hồ sơ, người thực hiện hành vi giả mạo và cơ quan đăng ký kinh doanh trở nên phức tạp.

Theo chuyên gia, cơ quan thuế sử dụng dữ liệu từ hệ thống đăng ký doanh nghiệp để xác định chủ thể thực hiện nghĩa vụ thuế là phù hợp. Vì vậy, không thể mặc nhiên quy trách nhiệm cho cơ quan thuế khi dữ liệu đầu vào bị giả mạo mà chưa được phát hiện. Vấn đề đặt ra là cần tăng cường xác thực thông tin ngay từ khâu đăng ký kinh doanh, đồng thời nâng cao hiệu quả phối hợp giữa cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế và cơ quan quản lý dữ liệu dân cư để kịp thời phát hiện, xác minh và xử lý các trường hợp bất thường.

TS Phan Thị Hương Giang đề xuất xây dựng cơ chế hậu kiểm hồ sơ đăng ký doanh nghiệp gắn với xác thực danh tính điện tử. Theo đó, cần nghiên cứu quy định rà soát, xác nhận thông tin doanh nghiệp trong vòng 120 ngày kể từ ngày thành lập, thông qua tích hợp dữ liệu với VNeID và các cơ sở dữ liệu quốc gia liên quan.

Mốc 120 ngày được đề xuất trên cơ sở thời hạn 90 ngày góp vốn theo Luật Doanh nghiệp và khoảng 30 ngày bổ sung để xử lý trường hợp không góp đủ vốn. Trong thời gian này, người dân cần được thông báo khi thông tin cá nhân được sử dụng để đăng ký thành lập doanh nghiệp, thay đổi nội dung đăng ký hoặc phát sinh nghĩa vụ thuế.

VNeID có thể trở thành kênh thông báo và phản hồi chính thức, giúp công dân xác nhận thông tin hoặc nhanh chóng phản ánh khi phát hiện bị mạo danh. Thông báo tạm hoãn xuất cảnh cũng cần được gửi kịp thời qua nền tảng này để người dân kiểm tra và yêu cầu xác minh trước khi thực hiện thủ tục xuất nhập cảnh.

Đối với trường hợp bị tạm hoãn xuất cảnh do nợ thuế nhưng có dấu hiệu bị mạo danh, chuyên gia đề xuất cơ quan nhà nước xem xét tạm hoãn áp dụng biện pháp này trong thời gian 120 ngày để rà soát dữ liệu, xác thực danh tính và giải quyết phản ánh.

Đề xuất nhằm tạo đủ thời gian để cơ quan chức năng và người dân đối chiếu, đồng bộ thông tin đăng ký doanh nghiệp. Điều này không đồng nghĩa với việc miễn nghĩa vụ thuế hoặc đình chỉ toàn bộ các biện pháp thu hồi nợ thuế hợp pháp. Mục tiêu là bảo đảm biện pháp tạm hoãn xuất cảnh được áp dụng đúng đối tượng, đúng trường hợp.

Theo chuyên gia, việc xác minh cần có sự tham gia của cả cơ quan nhà nước và người dân. Nhà nước cần chủ động thông báo, xây dựng quy trình phản hồi nhanh và phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan. Người dân cũng cần thường xuyên kiểm tra thông báo trên VNeID, tra cứu thông tin đăng ký doanh nghiệp và liên hệ cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện dấu hiệu bất thường