Biến phụ phẩm nông nghiệp thành nguồn lực sản xuất

Thực tế từ những mô hình cho thấy, nếu được thu gom và xử lý hiệu quả, phụ phẩm nông nghiệp có thể trở thành nguồn lực cho phát triển nông nghiệp tuần hoàn.

Nông dân xã Bất Bạt xử lý rơm rạ sau thu hoạch để tái sử dụng làm phân bón cho cây. Ảnh: Khương Tuấn

Tận dụng phụ phẩm, khép kín chu trình sản xuất

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Ứng Thiên Nguyễn Anh Tuấn, mỗi năm, trên địa bàn xã phát sinh khoảng 26.745 tấn phụ phẩm nông nghiệp, chủ yếu là rơm rạ. Tuy nhiên, tỷ lệ tận dụng để tái sản xuất còn thấp. Mỗi ngày, hoạt động chăn nuôi trên địa bàn phát sinh khoảng 93,4 tấn chất thải rắn và 512,8m³ nước thải. Nếu được thu gom, phân loại và xử lý phù hợp, đó sẽ là nguồn nguyên liệu sản xuất hữu ích.

Tại An Lạc Farm của Hợp tác xã Hà Nội Xanh (xã Ô Diên), những nguồn nguyên liệu tưởng như bỏ đi đó được tận dụng cho nhiều công đoạn sản xuất. Cỏ, lá cây, phụ phẩm đồng ruộng được thu gom, xử lý và ủ thành phân hữu cơ vi sinh. Đây là nguồn phân bón được sử dụng để chăm sóc vườn bưởi Diễn, hoa hồng, hoa nhài và hơn 300 loại cây dược liệu.

Theo cách tổ chức của hợp tác xã, một chu trình sản xuất tuần hoàn ngay trong trang trại. Giám đốc Hợp tác xã Hà Nội Xanh Bá Thị Nguyệt Thu cho biết, cách làm này giúp đơn vị giảm lượng chất thải phải xử lý, đồng thời giảm chi phí đầu vào cho sản xuất.

Câu chuyện tương tự đang diễn ra tại Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ môi trường Bavifa (xã Yên Bài). Chất thải từ các trang trại chăn nuôi bò, lợn của các hộ thành viên được thu gom, tách nước rồi phối trộn với rơm rạ, bã đậu, bã bia, thân cây ngô và các nguồn nguyên liệu sẵn có tại địa phương. Hỗn hợp này sau đó được xử lý bằng chế phẩm men vi sinh do Học viện Nông nghiệp Việt Nam chuyển giao, tạo thành phân bón hữu cơ vi sinh. Sản phẩm được sử dụng trở lại cho đồng cỏ voi và vùng trồng ngô sinh khối của hợp tác xã.

Theo đó, chất thải chăn nuôi trở thành đầu vào để sản xuất phân bón, trong khi phụ phẩm trồng trọt được sử dụng làm nguyên liệu xử lý chất thải và sản xuất thức ăn. Giám đốc Hợp tác xã Bavifa Nguyễn Hữu Thuận cho biết, hợp tác xã còn tận dụng thân ngô non, cỏ già để băm nhỏ, ủ chua, tạo nguồn thức ăn dự trữ cho đàn gia súc. Cách làm này giúp các hộ thành viên tiết kiệm khoảng 20 - 30% chi phí phân bón hóa học và thức ăn công nghiệp.

Mở hướng cho nông nghiệp tuần hoàn

Nguồn phụ phẩm trên thực tế rất đa dạng, từ rơm rạ, thân ngô, vỏ cà phê, bã mía, vỏ điều đến chất thải trong chăn nuôi, lâm nghiệp, thủy sản và chế biến. Tuy nhiên, tỷ lệ tận dụng mới đạt khoảng 10 - 35%, trong khi một lượng đáng kể vẫn bị bỏ phí, đốt ngoài đồng hoặc xử lý chưa phù hợp, gây lãng phí tài nguyên và tạo áp lực lên môi trường.

Để tận dụng phế phụ phẩm trong nông nghiệp, cần có chính sách hỗ trợ đồng bộ từ khâu thu gom, sơ chế đến chế biến sâu. Các cơ chế khuyến khích phát triển tín chỉ carbon, ưu đãi doanh nghiệp đầu tư chế biến sinh khối, hỗ trợ hợp tác xã tiếp cận công nghệ và chứng nhận tiêu chuẩn cũng cần được nghiên cứu, triển khai phù hợp.

Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, GS.TS Nguyễn Thị Lan cho rằng nông nghiệp ngoại thành Hà Nội không chỉ cung cấp lương thực, thực phẩm cho Thủ đô mà còn là vành đai sinh thái quan trọng, góp phần bảo vệ môi trường và giữ gìn không gian làng quê. Nông nghiệp tuần hoàn là xu hướng tất yếu của nông nghiệp hiện đại. Trong quá trình này, khoa học và công nghệ giữ vai trò quan trọng trong xử lý phụ phẩm, sản xuất phân hữu cơ và hình thành các mô hình sản xuất khép kín. Để nhân rộng các mô hình, cần sự liên kết giữa nhà khoa học, chính quyền, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò kết nối thị trường; hợp tác xã tổ chức sản xuất, thu gom nguyên liệu; còn nhà khoa học hỗ trợ công nghệ và quy trình.

Theo Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Tạ Văn Tường, Sở sẽ phối hợp với các địa phương chuyển mạnh từ tư duy “xử lý phụ phẩm” sang “khai thác giá trị phụ phẩm”, coi rơm rạ, phân gia súc, gia cầm, phụ phẩm rau màu, vỏ quả,... là nguồn nguyên liệu cho sản xuất. Đây cũng là hướng phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp tuần hoàn, trong đó chất thải của ngành này có thể trở thành đầu vào cho ngành khác, qua đó giảm chi phí và khai thác hiệu quả tài nguyên.

Cùng với đó, cần phát triển các cơ sở sơ chế, chế biến phụ phẩm với quy mô phù hợp, tạo thị trường cho sản phẩm từ phụ phẩm, tăng cường hỗ trợ về vốn, công nghệ và liên kết doanh nghiệp. Qua đó, từng bước hình thành chuỗi thu gom, sơ chế, chế biến và tiêu thụ, giúp phụ phẩm được khai thác hiệu quả hơn, tạo thêm giá trị cho sản xuất nông nghiệp.