Biến thách thức khí hậu thành động lực phát triển

Nhật Bản đang tìm cách thích ứng biến đổi khí hậu, mở hướng mới cho nông nghiệp. Ảnh minh họa: TTXVN

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi sâu sắc điều kiện sản xuất nông nghiệp tại Nhật Bản. Nhiệt độ tăng, lượng mưa thất thường và sự suy giảm của các hệ sinh thái tự nhiên không chỉ đe dọa năng suất cây trồng, nguồn lợi thủy sản mà còn ảnh hưởng đến những sản phẩm truyền thống gắn với văn hóa địa phương.

Trước thực tế đó, nhiều địa phương và nhà sản xuất Nhật Bản đang chủ động điều chỉnh phương thức canh tác, khôi phục môi trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Những kết quả bước đầu cho thấy thích ứng với khí hậu có thể mở ra hướng phát triển mới cho nông nghiệp nếu con người biết dựa vào tự nhiên.

Tại thị trấn Yoichi thuộc Hokkaido, sự ấm lên của khí hậu đã làm thay đổi bản đồ trồng nho của Nhật Bản. Trước đây, vùng đất lạnh giá này chủ yếu phù hợp với các giống nho chịu rét. Tuy nhiên, từ đầu những năm 2000, nhiệt độ tăng dần đã tạo điều kiện để nho Pinot Noir - giống nho nổi tiếng của vùng Burgundy, Pháp - có thể chín tại Yoichi.

Nắm bắt sự thay đổi đó, chính quyền địa phương đã chuyển từ ứng phó thụ động sang xây dựng ngành rượu vang thành một trụ cột kinh tế mới. Năm 2011, Chính phủ Nhật Bản chỉ định Yoichi là “Đặc khu Rượu vang - Vương quốc Trái cây phương Bắc”, tạo điều kiện cho các cơ sở sản xuất quy mô nhỏ ra đời.

Đến nay, Yoichi chiếm khoảng 50% sản lượng nho làm rượu và 30% diện tích trồng nho của Hokkaido, trở thành một trong những trung tâm rượu vang quan trọng nhất miền Bắc Nhật Bản.

Theo Thị trưởng Yoichi Keisuke Saito, sự phát triển của ngành rượu vang đã tạo thêm việc làm, thu hút khách du lịch và khuyến khích giới trẻ khởi nghiệp tại địa phương. Kết quả này cho thấy việc lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện khí hậu mới có thể biến một thách thức thành động lực tái cơ cấu kinh tế nông thôn.

Một mô hình tiêu biểu tại Yoichi là Domaine Takahiko, cơ sở do ông Takahiko Soga thành lập năm 2010. Trên diện tích khoảng 4 ha, ông trồng 13 dòng Pinot Noir theo phương pháp hữu cơ, không sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu tổng hợp. Thay vào đó, người trồng nho duy trì hệ vi sinh vật trong đất, sử dụng đồng và lưu huỳnh ở mức tối thiểu để kiểm soát sâu bệnh.

Phương pháp này giúp đất giữ được sức sống, nâng cao chất lượng nho và tăng khả năng chống chịu trước những biến động của thời tiết. Rượu Nana-Tsu-Mori Pinot Noir của Domaine Takahiko năm 2020 trở thành rượu vang Nhật Bản đầu tiên được phục vụ tại Noma, nhà hàng ba sao Michelin ở Copenhagen. Một chai rượu từng có giá khoảng 30 USD sau đó được săn tìm trên thị trường Nhật Bản với mức giá lên tới 560 USD.

Tuy nhiên, lợi ích do khí hậu ấm lên chỉ mang tính tương đối. Theo số liệu của Cơ quan Khí tượng Nhật Bản, năm 2023, Yoichi đã đạt mức Chỉ số Winkler vùng II, cao hơn đáng kể so với trước đây. Từ tháng 6 đến tháng 8/2025, nhiệt độ trung bình tại đây đạt 22,1 độ C, cao hơn khoảng 3 độ C so với mức trung bình của ba thập kỷ trước.

Nhiệt độ cao khiến nho chín nhanh, làm tăng độ đường và giảm lượng acid, trong khi mưa nhiều làm gia tăng nấm bệnh. Ông Soga cho biết sản lượng nho có thể dao động tới 30% mỗi năm. Riêng một năm mưa nhiều, sản lượng của Domaine Takahiko đã giảm khoảng 30%.

Để thích ứng, cơ sở này chú trọng cải tạo đất, kiểm soát chặt chất lượng quả và tổ chức thu hoạch thủ công với sự tham gia của các tình nguyện viên. Nhờ duy trì chất lượng ổn định, sản phẩm của Domaine vẫn được thị trường trong và ngoài nước đón nhận.

Nếu Yoichi thích ứng bằng cách điều chỉnh cơ cấu cây trồng và phương thức canh tác, tại tỉnh Shiga, nỗ lực lại tập trung vào khôi phục hệ sinh thái hồ Biwa - hồ nước ngọt lớn nhất Nhật Bản. Đây là nơi sinh sống của 47 loài cá bản địa, trong đó có 16 loài đặc hữu, đồng thời cung cấp nước cho khoảng 14,5 triệu người tại khu vực Osaka và các đô thị hạ lưu.

Trong nhiều thế kỷ, nông nghiệp và thủy sản quanh hồ Biwa hình thành một hệ thống liên kết giữa rừng, ruộng lúa, sông và hồ. Cá nigorobuna từ hồ theo các kênh nước vào ruộng lúa để sinh sản, sau đó được người dân sử dụng làm funazushi - món cá lên men truyền thống nổi tiếng của tỉnh Shiga.

Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, ô nhiễm nước, bê tông hóa bờ hồ, thu hẹp các bãi lau sậy và sự xâm nhập của cá ngoại lai đã khiến quần thể nigorobuna suy giảm mạnh. Biến động khí hậu càng làm hệ sinh thái nước ngọt trở nên dễ tổn thương hơn, đe dọa cả sinh kế của người dân lẫn sự tồn tại của một di sản ẩm thực lâu đời.

Từ những năm 1970, chính quyền và cộng đồng địa phương đã triển khai nhiều biện pháp như kiểm soát nước thải, hạn chế tình trạng ô nhiễm, phục hồi lau sậy ven hồ và cải thiện hệ thống kênh mương kết nối ruộng lúa với môi trường sống của cá. Với sự tham gia của ngư dân, nông dân, người tiêu dùng và giới nghiên cứu, chất lượng nước hồ từng bước được cải thiện, tạo nền tảng để phục hồi nguồn cá bản địa.

Bà Masako Oshima, người điều hành cơ sở Hon Nigorobuna Senmon Io, đã đào ao trên đất nông nghiệp của gia đình và dẫn nước trực tiếp từ hồ Biwa vào để tái tạo môi trường sống gần với tự nhiên. Cá nigorobuna được nuôi gần như bán hoang dã trong ba năm, không sử dụng hóa chất. Những con khỏe mạnh nhất được chọn làm funazushi theo phương pháp truyền thống, với quá trình ướp muối và lên men cùng cơm kéo dài gần một năm.

Nhờ kiểm soát tốt từ môi trường nuôi đến chế biến, sản phẩm funazushi của cơ sở có vị chua thanh, mùi nhẹ và giá trị thương mại cao. Phần cơm sau lên men còn được tận dụng để làm nước sốt salad và nước chấm, qua đó giảm lãng phí và đưa thực phẩm truyền thống đến gần hơn với người tiêu dùng hiện đại.

Hai trường hợp tại Yoichi và hồ Biwa cho thấy nông nghiệp Nhật Bản đang thích ứng với biến đổi khí hậu theo nhiều hướng: lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện mới, chuyển sang canh tác hữu cơ, phục hồi hệ sinh thái, bảo tồn giống bản địa và nâng cao giá trị sản phẩm qua chế biến, du lịch và xây dựng thương hiệu.

Những kết quả đạt được không loại bỏ hoàn toàn rủi ro do khí hậu, nhưng đã giúp các địa phương duy trì sinh kế, tạo việc làm và bảo vệ những giá trị văn hóa đặc trưng. Quan trọng hơn, các mô hình này cho thấy khả năng chống chịu của nông nghiệp không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, mà còn bắt đầu từ đất khỏe, nguồn nước sạch, hệ sinh thái đa dạng và sự hợp tác lâu dài giữa chính quyền, người sản xuất với cộng đồng.