Biệt đội lừa ngăn cháy rừng lan rộng ở Tây Ban Nha

"Lừa cứu hỏa" tại vùng tự trị Catalonia, Tây Ban Nha. Ảnh: CNN.

Nam Âu đang trải qua một mùa hè khốc liệt khi các vụ cháy rừng bùng phát sớm và lan rộng trên nhiều khu vực. Tại Tây Ban Nha, khoảng 97.000 ha đất đã bị thiêu rụi từ đầu mùa hè.

Trong bối cảnh việc phòng ngừa cháy rừng ngày càng dựa vào vệ tinh, máy bay không người lái và trí tuệ nhân tạo (AI), tại một vùng núi cách Barcelona khoảng 130 km về phía nam, một giải pháp có từ hàng thế kỷ trước vẫn phát huy hiệu quả: một đàn lừa.

Cháy rừng lan rộng trên dãy núi Burgohondo, ở Avila, Tây Ban Nha ngày 23/7. Ảnh: Reuters.

Tuyển dụng "lính cứu hỏa" lừa

Tổ chức phi lợi nhuận Tivissa Donkey Firefighters ở vùng Catalonia chuyên cứu hộ những con lừa bị ngược đãi hoặc bỏ rơi, rồi "tuyển dụng" chúng làm những "lính cứu hỏa". Bằng cách gặm lớp cỏ khô và thực bì dễ bắt lửa trên các sườn núi và vùng nông thôn, đàn lừa tạo nên những dải ngăn cháy tự nhiên.

Ông Joan Cedó Sans, người sáng lập tổ chức, tiếp nhận những con lừa đầu tiên vào năm 2020. Đến nay, đàn đã tăng lên 62 con và được đưa đến nhiều khu vực để dọn thực bì trên cả đất công lẫn đất tư nhân.

"Chúng tôi muốn mang đến một cơ hội mới cho những con vật vốn xứng đáng được đối xử tốt hơn", ông chia sẻ với CNN.

Ý tưởng này bắt nguồn từ năm 2013, khi sau nhiều vụ cháy rừng tiến sát khu đất của mình ở Catalonia, ông Cedó thử để vài con lừa dọn lớp cây bụi dưới tán rừng. "Chúng ăn sạch mọi thứ", ông nhớ lại.

Lính cứu hỏa từ đơn vị chữa cháy rừng GRAF của Catalonia và các em nhỏ bên cạnh đàn lừa Tivissa. Ảnh: CNN.

Từ thử nghiệm ban đầu, dự án dần phát triển thành một hoạt động bài bản. Hiện là thị trưởng thị trấn Tivissa, ông Cedó giao việc điều hành dự án cho tình nguyện viên Jordi García.

"Đó là công việc mang lại rất nhiều ý nghĩa. Bạn được hòa mình vào thiên nhiên, đồng thời cho những con vật này cơ hội có một cuộc sống mới", ông García nói.

Ông Cedó cho biết dự án vừa góp phần giảm nguy cơ cháy rừng, vừa giúp những con lừa từng bị bỏ rơi hoặc ngược đãi có môi trường sống an toàn. Chúng được bác sĩ thú y chăm sóc và bổ sung thức ăn từ nông sản do các trang trại địa phương cùng một công viên giải trí gần đó quyên tặng.

Vì sao lại là lừa?

Theo Tiến sĩ Jordi Bartolomé Filella, giáo sư Đại học Tự trị Barcelona (UAB) và là nhà nghiên cứu về sinh thái học động vật ăn cỏ, lừa chủ yếu ăn cỏ và đặc biệt ưa các loại cỏ khô héo vào mùa hè. Đây chính là lớp sinh khối thực vật dễ bắt lửa nhất, khiến đám cháy bùng phát nhanh và lan rộng.

Bên cạnh đó, theo National Geographic, khác với bò hay cừu, lừa không có dạ dày nhiều ngăn để nhai lại thức ăn. Chúng ăn chậm nhưng liên tục, có thể tiêu hóa cả những loại cỏ khô, cứng.

Ông Bartolomé cho rằng để đạt hiệu quả cao nhất, cần kết hợp nhiều loài động vật ăn cỏ nhằm tác động đến các tầng thực vật và các loại cây bụi khác nhau trong lớp thực bì.

Chẳng hạn, dê có thể nhanh chóng dọn sạch cây bụi thân gỗ. Tại bang California (Mỹ), mô hình cho thuê đàn dê để gặm cỏ, dọn thực bì ở những sườn đồi khó tiếp cận đã phát triển thành một loại hình dịch vụ.

Tuy nhiên, theo ông Cedó, đàn lừa vẫn có những ưu thế riêng.

"Công việc mà lừa làm thì dê hay cừu không thể thay thế. Lừa nặng hơn nên ăn nhiều hơn, đồng thời trọng lượng cơ thể giúp làm đứt quãng lớp lá và cỏ khô phủ trên mặt đất, khiến ngọn lửa khó lan rộng", ông nói.

Các nghiên cứu cho thấy chăn thả động vật ăn cỏ có thể là biện pháp phòng cháy hiệu quả và ít tốn kém hơn việc dùng máy móc mở các dải ngăn cháy, dù không thể thay thế hoàn toàn những giải pháp khác.

"Rất khó để khẳng định rằng chỉ cần chăn thả gia súc thì sẽ không còn cháy rừng. Nhưng cách này có thể làm giảm cường độ đám cháy, từ đó giúp việc khống chế và dập lửa trở nên dễ dàng hơn", ông Bartolomé nói.

Đàn lừa ở Tivissa còn giúp duy trì các dải ngăn cháy đã được mở trên núi.

"Đây là giải pháp đôi bên cùng có lợi. Người ta mở các dải ngăn cháy, còn chúng tôi đưa đàn lừa đến để giữ khu vực đó luôn sạch thực bì", ông Cedó cho hay.

Ông cũng cho biết những lối mòn do đàn lừa tạo ra có thể được lực lượng cứu hỏa tận dụng để kéo vòi chữa cháy khi hỏa hoạn xảy ra.

Khôi phục một giải pháp từ xa xưa

Trong nhiều thế kỷ, các loài động vật ăn cỏ, cả hoang dã lẫn được con người chăn nuôi, đã góp phần kiểm soát lượng thực bì khô ở khu vực Địa Trung Hải.

"Nếu không có các loài động vật ăn cỏ cỡ lớn, sớm hay muộn lượng sinh khối này cũng sẽ trở thành nhiên liệu cho các đám cháy", ông Bartolomé nhấn mạnh.

Năm 2025, các vụ cháy rừng ở châu Âu đã thải ra lượng khí carbon kỷ lục 13 triệu tấn. Hệ lụy của cháy rừng không chỉ dừng lại ở những cánh rừng bị thiêu rụi mà còn làm giảm khả năng hấp thụ CO₂ và gây ô nhiễm không khí trên diện rộng.

Khói do cháy rừng ở Navaluenga, Avila, Tây Ban Nha ảnh hưởng cuộc sống của người dân. Ảnh: Reuters.

Ông Cedó cho biết đã học hỏi kinh nghiệm từ El Burrito Feliz (tạm dịch: Chú lừa hạnh phúc), một tổ chức phi lợi nhuận tiên phong ở miền nam Tây Ban Nha. Từ năm 2014, tổ chức này đã sử dụng những con lừa được cứu hộ để gặm cỏ tại khu vực rìa Vườn quốc gia Donãna nhằm giảm nguy cơ cháy rừng, theo Euronews.

Những mô hình tương tự cũng ngày càng xuất hiện nhiều hơn trên khắp Tây Ban Nha. Tại vùng Galicia, các chương trình phục hồi thiên nhiên đang đưa ngựa hoang trở lại để làm "máy cắt cỏ tự nhiên" tại khu vực có nguy cơ cháy rừng cao.

Theo ông Bartolomé, các cơ quan chức năng đều nhìn nhận vai trò của gia súc trong phòng cháy rừng nhưng vẫn chưa có cơ chế triển khai hiệu quả. Ông cho rằng những mô hình này chỉ có thể được nhân rộng khi chính phủ coi đây là một dịch vụ hệ sinh thái và chi trả kinh phí tương tự như việc phát quang bằng máy móc.

Ông Cedó cho biết người chăn gia súc hiện chỉ được trả tối đa 80 euro/ha đối với đất tư nhân và 300 euro/ha đối với đất công được dọn sạch thực bì. Vì vậy, tổ chức Tivissa Donkey Firefighters vẫn chủ yếu dựa vào các khoản quyên góp và sự hỗ trợ từ các đối tác để chăm sóc đàn lừa.