Biểu tượng cách tân văn chương

Cuốn sách Sự im lặng của biển, ấn bản đầu tiên do Les Éditions de Minuit ấn hành, với logo ngôi sao và chữ “m” cùng lối thiết kế bìa tối giản. Ảnh: Tư liệu

Lịch sử của họ cho thấy rằng trong những thời khắc khó khăn nhất, văn chương ngoài vai trò nghệ thuật mang tính chất duy mỹ thì còn là cách thức biểu đạt để giúp con người tồn tại, kháng cự và bảo vệ phẩm giá.

Những trang sách kháng chiến giữa lòng Paris

Giữa bóng tối mịt mù của Paris bị chiếm đóng năm 1941, có một ánh sáng lẻ loi nhưng kiên cường đã thắp lên từ những bản in vụng trộm lúc nửa đêm. Les Éditions de Minuit là một trong những hiện tượng đặc biệt của lịch sử xuất bản châu Âu. Được sáng lập bởi Jean Bruller và Pierre de Lescure, Minuit ngay từ đầu đã mang một sứ mệnh rõ ràng: chống lại sự kiểm duyệt và áp chế của phát xít Đức thông qua con đường văn hóa.

Từ năm 1941 đến năm 1944, Minuit đã xuất bản khoảng 20 đầu sách chính và một ít văn bản phụ, nội dung gồm văn chương, thơ ca và suy tưởng nhằm gìn giữ phẩm giá tinh thần cùng bản sắc trí thức của nước Pháp.

Mỗi cuốn sách của Minuit trong thời kháng chiến thường có khổ rất nhỏ để dễ giấu trong túi áo, việc đóng tập và vận chuyển thường do các tình nguyện viên là phụ nữ vì họ ít bị khám xét.

Vận hành một nhà xuất bản “chui” ngay trong lòng địch là nỗ lực hết sức mạo hiểm. Các bản thảo được chuyền tay nhau, in ấn tại những nhà in bí mật vào ban đêm và phát hành thông qua mạng lưới giao liên du kích. Các tác giả đều giấu nhân thân và dùng bút danh để sáng tác. Les Éditions de Minuit - ngược với tên gọi, chính là một trong những biểu tượng rực sáng của cuộc kháng chiến trí thức tại Pháp trong Đệ nhị Thế chiến.

Ấn bản đầu tiên của Minuit, Sự im lặng của biển chỉ vỏn vẹn mấy mươi trang ngắn ngủi nhưng đẹp sững sờ và cực kỳ cảm động. Tác giả Jean Bruller vốn trước hết được biết đến như một họa sĩ minh họa và thợ khắc bản in. Trong chiến tranh, ông cho rằng mình trở thành một “nhà văn bất đắc dĩ”. Ông viết đều đặn dưới bút danh Vercors.

Suốt nhiều năm độc giả “đoán già đoán non” ai là Vercors. Nhiều nhà văn nổi tiếng lúc đó được ám chỉ cho bút danh này như Gide, Mauriac, Duhamel. Trải nghiệm cá nhân về cuốn sách là… nước mắt, nhất là khi đọc đến đoạn viên sĩ quan Đức độc thoại về truyện Người đẹp và quái thú và lúc cô gái Pháp thầm thì lời vĩnh biệt “kẻ thù”.

Không cần đến lời lẽ trực diện, hay các diễn ngôn to tát, Sự im lặng của biển thể hiện một hình thức phản kháng kín đáo nhưng bền bỉ, đặt nền móng cho bản sắc lâu dài của Minuit: sự tiết chế, chiều sâu và tinh thần độc lập.

Tinh hoa văn chương Pháp

Khác với nhiều tổ chức kháng chiến tan rã sau khi hòa bình lập lại, Les Éditions de Minuit vẫn tiếp tục tồn tại và bước vào một kỷ nguyên mới rực rỡ từ năm 1948 dưới sự điều hành của Jérôme Lindon. Chính Lindon đã biến di sản kháng chiến này thành cái nôi quan trọng giúp định hình trào lưu Tiểu thuyết Mới với các tên tuổi như Samuel Beckett, Alain Robbe-Grillet, Claude Simon, Michel Butor, Nathalie Sarraute...

Trong số các tác giả tiêu biểu, Alain Robbe-Grillet được xem là một trong những gương mặt lý luận và thực hành quan trọng nhất của trào lưu này. Tác phẩm của ông phá vỡ cấu trúc tiểu thuyết truyền thống, loại bỏ vai trò trung tâm của cốt truyện và nhân vật tâm lý, thay vào đó là một cách viết tập trung vào mô tả vật thể (hay còn gọi là chủ nghĩa vật thể) với cái nhìn khách quan.

Theo Robbe-Grillet, tiểu thuyết không còn là nơi kể những câu chuyện có tính áp đặt theo dàn ý định trước mà trở thành một không gian cho người đọc quan sát và dự phần. Tiếng Pháp của ông cực kỳ tối giản, tước bỏ mọi tính từ biểu cảm hay ẩn dụ nhân hóa. Sự vật không “buồn” hay “vui”, chúng chỉ đơn giản là “đang hiện diện”.

Một trong những đặc điểm nhận diện nổi bật của Minuit là thiết kế bìa sách gần như không thay đổi trong nhiều thập kỷ: nền trắng kem, viền xanh đậm, một ngôi sao nhỏ và chữ “m”. Sự tối giản này trước hết là một lựa chọn thẩm mỹ nhưng đồng thời phản ánh triết lý xuất bản của họ: đề cao nội dung, từ chối mọi hình thức phô trương.

Ngày nay, dù đã được tích hợp vào hệ thống của tập đoàn Gallimard từ năm 2021, Minuit vẫn duy trì bản sắc riêng và không để bị hòa tan. Họ vẫn rất chọn lọc tác giả, khắt khe trong đánh giá và trung thành với những tiếng nói văn chương có tính thể nghiệm.

Từ một NXB hoạt động trong bóng tối, Minuit đã trở thành một biểu tượng của văn chương tinh hoa Pháp.

Nửa Đêm thường rực rỡ ánh sao!