Bình đẳng giới nhìn từ kỹ năng an toàn số

Nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số nhờ áp dụng công nghệ số, livestream bán nông sản trên các nền tảng mạng xã hội, đưa gia đình thoát nghèo

Từ cơ hội làm chủ kinh tế đến rủi ro bủa vây

Thời gian qua, sự bùng nổ của công nghệ số đã mang đến những chuyển biến kỳ diệu cho đời sống của phụ nữ Việt Nam, đặc biệt là chị em ở các vùng nông thôn, miền núi. Không còn bị bó buộc trong không gian làng xã hay những phương thức sản xuất truyền thống, nhiều phụ nữ đã biết tận dụng Internet, điện thoại thông minh để tiếp cận tri thức và thay đổi cuộc đời.

Câu chuyện về những người phụ nữ dân tộc thiểu số nhờ áp dụng công nghệ số, biết livestream bán nông sản trên các nền tảng mạng xã hội, tự chủ kinh tế và đưa gia đình chính thức thoát nghèo không còn là chuyện hiếm. Từ những bước đi ban đầu như học cách chụp ảnh sản phẩm, viết bài giới thiệu trên Facebook, Zalo, đến việc quản lý dòng tiền qua ứng dụng ngân hàng số, công nghệ đã thực sự mở ra cánh cửa giúp phụ nữ tham gia sâu rộng vào các hoạt động kinh tế - xã hội, khẳng định vị thế bản thân.

Thế nhưng, cũng chính trên không gian mạng, những rủi ro về lừa đảo, quấy rối, xâm phạm dữ liệu cá nhân hay bạo lực trên cơ sở giới có sử dụng công nghệ đang ngày càng trở nên tinh vi hơn. Tại Việt Nam, trước diễn biến phức tạp của tội phạm sử dụng công nghệ cao, phụ nữ và trẻ em gái đang trở thành nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook, TikTok, Zalo. Do những hạn chế nhất định trong thói quen bảo mật thông tin cá nhân, phái đẹp thường phải chịu ảnh hưởng tiêu cực từ các làn sóng lừa đảo tài chính trực tuyến hoặc các phương thức xâm phạm danh dự, nhân phẩm trên không gian ảo.

Thạo công nghệ nhưng thiếu năng lực tự bảo vệ

Tinh thần "Không để ai bị bỏ lại phía sau" trong kỷ nguyên số đã được Bộ Chính trị khẳng định rõ tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết xác định việc phát triển nguồn nhân lực số và nâng cao kỹ năng số cho người dân là nhiệm vụ trọng tâm để xây dựng một xã hội số toàn diện. Ở đó, sự bao trùm không chỉ dừng lại ở việc ai cũng có điện thoại thông minh, ai cũng được kết nối Internet, mà quan trọng là mọi người dân phải có đủ năng lực để sử dụng công nghệ một cách an toàn.

Mặc dù có tới 99,2% thanh niên được khảo sát sở hữu điện thoại thông minh và dành trung bình từ 5 - 8 giờ mỗi ngày trên không gian mạng, nhưng nữ giới lại tỏ ra yếu thế hơn nam giới về các kỹ năng bảo mật cốt lõi.

Tuy nhiên, thực tế hiện nay lại cho thấy một nghịch lý: Khoảng cách giới trong môi trường số không còn nằm ở khả năng tiếp cận, mà đang chuyển dịch rõ rệt sang khoảng cách về năng lực tự bảo vệ.

Nghiên cứu "Khoảng cách giới trong kỹ năng an toàn số của thanh niên Việt Nam" do Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) thực hiện đã chỉ ra những con số rất đáng suy ngẫm. Mặc dù có tới 99,2% thanh niên được khảo sát sở hữu điện thoại thông minh và dành trung bình từ 5 - 8 giờ mỗi ngày trên không gian mạng, nhưng nữ giới lại tỏ ra yếu thế hơn nam giới về các kỹ năng bảo mật cốt lõi.

Chính sự hạn chế trong kỹ năng nhận diện rủi ro và bảo vệ dữ liệu cá nhân đã biến phụ nữ và trẻ em gái trở thành mục tiêu béo bở cho các hành vi lừa đảo trực tuyến, quấy rối, phát tán hình ảnh trái phép hoặc bạo lực giới có sử dụng công nghệ.

Phân tích về nguyên nhân của thực trạng này, TS. Lê Hồng Việt, Học viện Phụ nữ Việt Nam nhận định, bên cạnh lỗ hổng về kỹ năng, sự thiếu tự tin, những định kiến văn hóa và tâm lý e ngại khi tiếp cận sâu với công nghệ chính là rào cản lớn đối với phụ nữ. Khi gặp sự cố hoặc trở thành nạn nhân của các hành vi xâm hại trên mạng, tâm lý e ngại này khiến chị em khó lòng tìm kiếm sự hỗ trợ kịp thời.

Đáng ngại hơn, môi trường số không chỉ phản chiếu mà còn có nguy cơ khuếch đại các bất bình đẳng giới ngoài đời thực. Chị Mai Quỳnh Anh, Quản lý chương trình tại TUVA Communication, đại diện dự án Nhà Nhiều Cột, chỉ ra rằng các khuôn mẫu giới cũ kỹ, như việc mặc định phụ nữ gắn với công việc nội trợ, chăm sóc gia đình, còn nam giới gắn với vai trò lãnh đạo, kỹ thuật vẫn đang tiếp tục được tái hiện thông qua các nội dung truyền thông, quảng cáo và các thuật toán mạng xã hội. Khi những hình ảnh này lặp đi lặp lại vô hình trung biến định kiến thành điều hiển nhiên, làm giảm đi sự chủ động và tự tin của phụ nữ trong không gian công nghệ.

Việc thu hẹp khoảng cách giới trong an toàn số đòi hỏi những giải pháp đồng bộ và sự chung tay của toàn xã hội

Thu hẹp khoảng cách giới trong kỹ năng an toàn số

Trước một môi trường số ngày càng phức tạp, các chuyên gia đều đồng thuận rằng, trách nhiệm bảo đảm an toàn không thể chỉ đặt lên vai mỗi cá nhân phụ nữ. Việc thu hẹp khoảng cách giới trong an toàn số đòi hỏi những giải pháp đồng bộ và sự chung tay của toàn xã hội.

"Xây dựng không gian số an toàn không phải là trách nhiệm của riêng một cơ quan, tổ chức hay doanh nghiệp nào, mà cần sự chung tay của toàn xã hội." Ông Vũ Duy Hiền, Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng quốc gia nhấn mạnh. Để hiện thực hóa mục tiêu này, nhiều giải pháp mang tính chiến lược và thực tiễn đang được thúc đẩy mạnh mẽ:

Hoàn thiện thể chế và công cụ hỗ trợ: Tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý về phòng, chống bạo lực trên không gian mạng, đồng thời xây dựng các cơ chế hỗ trợ nạn nhân một cách hiệu quả.

Trang bị cẩm nang: Hiệp hội An ninh mạng quốc gia và nền tảng Chongluadao.vn đã bắt tay xây dựng Cẩm nang An toàn số gồm 5 học phần thiết thực, bao gồm từ nhận diện rủi ro, bảo vệ dữ liệu, phòng chống lừa đảo cho đến xây dựng chiến lược an toàn thông tin.

Lồng ghép giới vào giáo dục số: Nhiều chuyên gia kiến nghị cần đưa giáo dục kỹ năng số và an toàn số vào chương trình giảng dạy chính thức tại nhà trường, cơ quan, doanh nghiệp. Đặc biệt, các chương trình này cần được lồng ghép góc nhìn bình đẳng giới, giúp người học nhận biết và ứng phó trực diện với các hành vi bạo lực trên cơ sở giới có sử dụng công nghệ.

Thay đổi tư duy truyền thông: Những người làm truyền thông cần chủ động nhận diện và xóa bỏ các "khuôn mẫu giới" trong nội dung, hình ảnh sản phẩm của mình, tạo ra một không gian mạng bao trùm và tôn trọng sự đa dạng.

Công nghệ số đã và đang trao cho phụ nữ chiếc chìa khóa để thay đổi cuộc đời, thoát nghèo và làm chủ tương lai. Nhưng để chiếc chìa khóa ấy phát huy trọn vẹn giá trị, việc trang bị một lá chắn an toàn số bình đẳng, vững chắc cho phụ nữ chính là bước đi không thể thiếu trên hành trình hướng tới một xã hội số văn minh, bền vững và thực chất.