Bộ KH&CN định hướng đầu tư phòng thí nghiệm gắn với nhiệm vụ nghiên cứu

Nhu cầu hạ tầng nghiên cứu công nghệ cao ngày càng tăng, nhưng hệ thống phòng thí nghiệm tại nhiều viện, trường vẫn phân tán, thiết bị chưa được khai thác hiệu quả và thiếu cơ chế chia sẻ giữa các đơn vị.

Trong lĩnh vực bán dẫn, nơi thiết bị có chi phí đầu tư và vận hành lớn, mô hình dùng chung được xem là hướng đi giúp tập trung nguồn lực và mở rộng khả năng tiếp cận cho doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu. Thay vì mỗi đơn vị tự đầu tư thiết bị đắt tiền, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu mong muốn có khả năng tiếp cận hạ tầng phòng thí nghiệm dùng chung hiện đại với chi phí hợp lý.

Ảnh minh họa. Ảnh: Đại học Quốc gia Hà Nội.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, một doanh nghiệp bán dẫn muốn tham gia chuỗi sản xuất tại Việt Nam đã chủ động đề xuất thuê thiết bị tại các cơ sở nghiên cứu có hạ tầng dùng chung, thay vì bỏ kinh phí lớn để tự đầu tư toàn bộ.

Trước đó, Tổng giám đốc FPT Nguyễn Văn Khoa cho rằng thiết bị bán dẫn có vốn đầu tư và chi phí vận hành cao, trong khi công nghệ thay đổi nhanh, nên không thể đầu tư dàn trải. Ông đề xuất xây dựng mạng lưới hạ tầng bán dẫn dùng chung trên toàn quốc và khẳng định FPT sẵn sàng tham gia đầu tư các phòng thí nghiệm dùng chung. Hạ tầng này sẽ hỗ trợ sản xuất thử chip, kiểm soát và phân tích lỗi, đánh giá sản phẩm, chip mới, đồng thời thực hiện kỹ thuật ngược để phân tích cấu trúc, chức năng của chip hoặc sản phẩm, phục vụ kiểm tra và đánh giá các yếu tố kỹ thuật, an toàn, an ninh.

Nhu cầu này cũng xuất phát trực tiếp từ các cơ sở đào tạo và nghiên cứu đại học. Tại diễn đàn bán dẫn do Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) tổ chức ngày 13/8/2026, PGS Huỳnh Đăng Chính, Phó giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, nhấn mạnh việc đào tạo nhân lực bán dẫn phải diễn ra trong "môi trường bán dẫn" thực tế với phòng thí nghiệm, thiết bị dùng chung và sự tham gia của doanh nghiệp, thay vì chỉ tập trung vào lý thuyết. Chung quan điểm, GS.TS Trần Xuân Tú, Viện trưởng Công nghệ thông tin (Đại học Quốc gia Hà Nội), đề xuất xây dựng các phòng thí nghiệm dùng chung nhằm tập trung nguồn lực, tạo điều kiện cho nhiều đơn vị tiếp cận thiết bị hơn, thay vì mỗi trường, viện hay doanh nghiệp tự đầu tư toàn bộ.

Tuy nhiên, thực tế hạ tầng nghiên cứu dùng chung hiện nay còn nhiều bất cập. Tại phiên chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ngày 12/11/2026, đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Yến Nhi chỉ ra tình trạng phòng thí nghiệm được đầu tư nhưng chưa khai thác hết công suất, thiết bị giữa các viện, trường và doanh nghiệp chưa được chia sẻ hiệu quả.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân thừa nhận nhiều đề án đầu tư phòng thí nghiệm đã đặt mục tiêu sử dụng chung thiết bị nhưng khó triển khai do vướng thủ tục quản lý, sử dụng tài sản công. Một số cơ sở còn đầu tư trùng lặp các thiết bị tương tự, với kinh phí lên tới hàng chục tỷ đồng cho mỗi phòng thí nghiệm, nhưng chưa tính đầy đủ chi phí vận hành, nhân lực và vật tư phục vụ nghiên cứu.

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, cần thay đổi căn bản cách đầu tư phòng thí nghiệm, chuyển từ việc đề xuất theo mong muốn chủ quan sang căn cứ vào nhu cầu nghiên cứu của các nhà khoa học và nhiệm vụ khoa học cụ thể.

Trước hết, mỗi đề xuất đầu tư xây dựng phòng thí nghiệm phải gắn với dự án nghiên cứu cụ thể và được hội đồng khoa học, công nghệ thẩm định. Việc mua sắm thiết bị cần thực hiện theo từng giai đoạn, phù hợp với tiến độ nghiên cứu, tránh đầu tư đồng loạt nhưng không khai thác hết công suất.

Đáng chú ý, mỗi phòng thí nghiệm phải có kế hoạch vận hành trong cả vòng đời, xác định rõ nhu cầu nhân lực, thiết bị, kinh phí cũng như phần đóng góp của Nhà nước và doanh nghiệp theo từng giai đoạn, chẳng hạn từng chu kỳ 5 năm.

Cùng với đó, cơ chế phối hợp giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp phải được xác lập ngay từ đầu. Các bên cần làm rõ đơn vị vận hành, trách nhiệm đóng góp và phương án khai thác thiết bị, đồng thời có cơ chế pháp lý phù hợp để chia sẻ, sử dụng tài sản công. Đây cũng là điều kiện để Bộ Khoa học và Công nghệ xem xét phê duyệt đầu tư.

Thay đổi cách đầu tư phòng thí nghiệm vì vậy không đơn thuần là điều chỉnh quy trình phân bổ kinh phí, mà là chuyển từ tư duy mua sắm thiết bị sang đầu tư dựa trên nhu cầu nghiên cứu và khả năng khai thác thực tế. Cách tiếp cận này giúp hạn chế lãng phí, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực và bảo đảm phòng thí nghiệm thực sự phục vụ hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ.