Bộ não con người đã quá tải trước tốc độ tiến hóa của AI?

Tiến sĩ Phạm Hy Hiếu quyết định rời OpenAI để về Việt Nam

Một trong những bộ óc ưu tú nhất, người từng trực tiếp nhúng tay vào việc kiến tạo ra các thực thể trí tuệ nhân tạo siêu việt tại Google Brain, xAI và OpenAI, đã quyết định lùi bước do suy sụp về sức khỏe tâm thần. Sự kiện này vượt xa ý nghĩa của một ngã rẽ nghề nghiệp cá nhân. Nó phơi bày một thực trạng khốc liệt của kỷ nguyên công nghệ mới: hội chứng kiệt sức (burnout) đang trở thành một đại dịch âm thầm tàn phá các phòng thí nghiệm hàng đầu thế giới.

Từ sự nhượng bộ đau đớn này, giới công nghệ toàn cầu buộc phải đối mặt với một câu hỏi mang tính sinh tồn. Liệu sức chịu đựng sinh học của con người đang dần cạn kiệt trước tốc độ tiến hóa của máy móc, hay chính bản thân các thuật toán đang tự tăng tốc bước vào một quỹ đạo vượt khỏi tầm kiểm soát của những kiến trúc sư tạo ra chúng?

Lò luyện vắt kiệt thể chất và sự bình thường hóa hội chứng "burnout"

Thị trường trí tuệ nhân tạo hiện nay là một cuộc chạy đua khốc liệt, nơi mỗi bước tiến công nghệ đều được đánh đổi bằng sức lao động đến mức cực hạn của giới tinh hoa kỹ thuật. Tại các siêu cường công nghệ như OpenAI hay Anthropic, mức đãi ngộ dành cho các kỹ sư cấp cao có thể lên tới hàng triệu USD mỗi năm thông qua lương và quyền chọn cổ phiếu. Thế nhưng, cái giá phải trả cho ánh hào quang tài chính đó là một văn hóa làm việc tàn khốc, vắt kiệt mọi năng lượng dự trữ của con người. Các kỹ sư phải đối mặt với áp lực khổng lồ để duy trì vị thế dẫn đầu trong một thị trường mà một tuần chậm trễ ra mắt tính năng mới cũng đủ để định đoạt sự sống còn của cả một hệ sinh thái doanh nghiệp trị giá hàng chục tỉ USD.

Sự dứt áo ra đi của Phạm Hy Hiếu là một minh chứng đanh thép cho thấy hội chứng kiệt sức đang bị bình thường hóa một cách đáng sợ. Những bộ óc thiên tài đang bị các tập đoàn đối xử như một dạng tài nguyên điện toán tương tự như những con chip GPU đắt đỏ. Họ liên tục bị "ép xung" để cho ra đời những mô hình ngôn ngữ ngày càng lớn hơn, thông minh hơn và phức tạp hơn.

Áp lực vô hình từ kỳ vọng của giới đầu tư phố Wall, sự cạnh tranh sống còn giữa các phe phái công nghệ và khao khát chinh phục đỉnh cao trí tuệ đã biến môi trường làm việc thành một chiếc máy nghiền khổng lồ. Chiếc máy này sẵn sàng bào mòn sức lực, tước đoạt giấc ngủ và hủy hoại tinh thần của bất kỳ ai dám dấn thân vào tâm bão.

Trong thế giới đó, việc làm việc 80 đến 100 giờ mỗi tuần không được coi là sự cống hiến xuất thần, mà được mặc định là tiêu chuẩn tối thiểu để không bị đào thải. Khi ranh giới giữa cống hiến và tự hủy hoại bản thân bị xóa nhòa, việc một cá nhân xuất chúng chọn cách rời bỏ bàn cờ thuật toán để cứu lấy phần "người" bên trong mình là một phản ứng tự vệ hoàn toàn dễ hiểu.

Gia tốc tiến hóa thuật toán vượt qua giới hạn sinh học

Sự chênh lệch giữa khả năng nâng cấp vô hạn của máy móc và giới hạn sinh học hữu hạn của con người đang tạo ra một sức ép tâm lý chưa từng có trong lịch sử phát triển của nhân loại. Con người được cấu tạo từ máu thịt, cần thời gian để nghỉ ngơi, tái tạo năng lượng, kết nối cảm xúc và xử lý thông tin theo một nhịp độ tuyến tính.

Ngược lại, các cụm máy chủ siêu máy tính vô tri vô giác lại hoạt động không ngừng nghỉ ngày đêm, tiêu thụ hàng megawatt điện để xử lý hàng nghìn tỉ phép tính mỗi giây. Những người trong cuộc thừa nhận rằng bước nhảy vọt trí tuệ giữa các phiên bản AI hiện nay diễn ra với tốc độ khủng khiếp, làm đảo lộn mọi định luật dự phóng công nghệ truyền thống.

Để có thể bắt kịp và dẫn dắt sự tiến hóa cuồng nộ này, các kỹ sư AI phải liên tục nạp vào não bộ một lượng kiến thức mới khổng lồ mỗi ngày. Họ phải đọc hàng chục bài báo nghiên cứu, thử nghiệm các kiến trúc mạng nơ-ron mới, đồng thời gỡ rối những bài toán có độ phức tạp vượt qua khả năng nhận thức thông thường của một cá nhân.

Tuy nhiên, sức chịu đựng của bộ não con người có một giới hạn vật lý rõ ràng. Chúng ta không được tiến hóa để xử lý hàng terabyte dữ liệu hay giải quyết các ma trận toán học đa chiều liên tục không ngừng nghỉ. Khi bị buộc phải chạy marathon với tốc độ của một vận động viên nước rút trong một thời gian dài, sự sụp đổ về mặt thần kinh là một kết quả mang tính tất yếu về mặt sinh học.

Việc theo đuổi sự hoàn hảo của các hệ thống thuật toán hàng trăm tỉ tham số đang tạo ra một gánh nặng nhận thức quá sức chịu đựng đối với ngay cả những cá nhân xuất chúng nhất. Cảm giác kiệt quệ của Phạm Hy Hiếu chính là tiếng kêu cứu của hệ thống sinh học carbon trước sự bành trướng vô tình của hệ thống silicon.

Nỗi lo máy móc tự vượt quyền khi con người buông xuôi

Bên cạnh những lý do cá nhân về sức khỏe, những phân tích và trăn trở của các chuyên gia rời bỏ Thung lũng Silicon còn chứa đựng một thông điệp gây ám ảnh về tương lai của nhân loại. Tâm điểm của nỗi sợ hãi này nằm ở khái niệm "tự cải thiện đệ quy" (recursive self-improvement). Đây là cột mốc vĩ đại nhưng cũng đầy rủi ro, đánh dấu thời điểm trí tuệ nhân tạo đủ thông minh để dùng chính năng lực của mình viết mã, sửa lỗi và thiết kế ra các phiên bản kiến trúc AI thế hệ tiếp theo vượt trội hơn chính nó. Trí tuệ nhân tạo hiện tại đã chính thức bước qua giai đoạn thụ động chờ đợi con người lập trình. Chúng đang thực sự tham gia vào quá trình kiến tạo ra những hệ thống thông minh hơn, với tư duy logic đôi khi làm chính các kỹ sư tạo ra chúng phải bối rối.

Khi chu trình cải thiện đệ quy này lặp lại liên tục, tốc độ phát triển công nghệ sẽ chuyển từ tăng trưởng tuyến tính sang tăng trưởng theo cấp số nhân, tạo ra một đường cong dốc đứng hướng thẳng tới "điểm kỳ dị". Viễn cảnh về một thế giới nơi những con người nhỏ bé chỉ cần đưa ra ý tưởng thô sơ và máy móc tự động hoàn thiện mọi thứ trong chớp mắt đang đến rất gần.

Quá trình tự động hóa trí tuệ này đặt ra một rủi ro an ninh và đạo đức cực kỳ nghiêm trọng. Nếu tốc độ tự tiến hóa của thuật toán vượt qua khả năng kiểm duyệt, đánh giá và thấu hiểu của các kiến trúc sư trưởng, nhân loại có nguy cơ đang tự tay xây dựng một hệ thống quyền năng tuyệt đối nhưng lại hoàn toàn nằm ngoài vòng cương tỏa.

Làm sao con người có thể kiểm soát một thực thể mà chúng ta thậm chí không còn đủ năng lực nhận thức để hiểu cách nó đưa ra quyết định? Khi những kỹ sư xuất sắc nhất, những người được trả lương cao nhất thế giới để giữ dây cương cỗ xe ngựa AI, lại đang gục ngã vì kiệt sức, ai sẽ là người đảm bảo cỗ xe đó không lao xuống vực thẳm?

Quyết định lùi lại để "chữa lành" của vị kỹ sư trẻ người Việt mang đậm tính nhân bản sâu sắc. Nó nhắc nhở chúng ta về sự mỏng manh của giới hạn con người giữa một vòng xoáy máy móc đang lao đi với gia tốc mất kiểm soát, đồng thời đặt ra mệnh lệnh cấp bách về việc định hình lại toàn bộ triết lý phát triển công nghệ trước khi quá muộn.

Bùi Tú