Bóng ngựa chiến bên hiên mùa

Tượng ngựa chiến và vị tướng

Tượng ngựa chiến với dáng vẻ khá thanh thoát, mang tính nghệ thuật. Tôi thích ngắm hai chú voi “hầu” phía sau tượng con ngựa chiến. Bên hông của voi khảm sành sứ, thủy tinh nhiều màu trong đó có màu đỏ hồng, trông như là mặt hổ phù. Con ngựa mặc giáp trước ngực, vị tướng cũng áo giáp. Từ dưới mặt đất lên đến chân ngựa cao khoảng 4m, ngày xưa còn cao hơn khi chưa làm nền như bây giờ. Phía trên con thuyền và xung quanh ngựa và voi, cây dại chen nhau, nhiều nhất là cây ngũ sắc trổ hoa rất đẹp. Rêu xanh và màu đen của tượng pha với màu nắng mùa xuân phả lên nền trời trong veo buổi sớm, khiến cho không gian này có sức hút.

Bức tượng ngựa chiến và vị tướng tọa gần cầu Cụ Kinh Tế, trên đường Nguyễn Khoa Chiêm. Từ lâu tôi vẫn nghĩ đó là cụ Nguyễn Khoa Kỳ, vì nó được lập đối diện với lăng của cụ (dân gian gọi lăng Cụ Kinh Tế), qua con hói nhỏ, với phong thái như cụ đang trở về nhà mình vào mỗi buổi tan triều. Thật ra cụ Nguyễn Khoa Kỳ lập tượng vị tướng cưỡi ngựa đó là thờ người bà con với sự ngưỡng vọng.

Tư liệu xưa ghi lại cụ Nguyễn Khoa Kỳ (chủ nhân bức tượng) là “quan tổng đốc, vào Kinh nhậm chức Thượng thư Bộ Xã dân Kinh tế”. Ông sinh ngày 16/4/1879, mất năm 1945 (như đề trên bia ở lăng). Theo lời người hiện đảm trách thờ tự, cụ Nguyễn Khoa Kỳ dựng bức tượng vị tướng cưỡi ngựa trước khuôn viên lăng là “ông cố sơ” Nguyễn Khoa Kiên. Trang thông tin dòng họ Nguyễn Khoa cho biết: Nguyễn Khoa Kiên sanh năm Giáp Tuất (1754), mất năm Ất Vị (1775); giữ chức Khâm sai đốc chiến Triệu Thành Hầu dưới thời Huệ Vương (1765 - 1777). Có miêu tả rằng ông được vua phong tước “Dực vận kiệt tiết công thần Chiêu Dõng Tướng quân, Cẩm y vệ, Chưởng vệ sự”, nghĩa là tước tướng công, tướng quân, một chức quan cao. Còn theo Wikipedia: Nguyễn Khoa Kiên (? - 1775), cháu nội Nguyễn Khoa Đăng, con Nguyễn Khoa Toàn và cũng là võ tướng đời chúa Nguyễn Phúc Thuần. Ông có sức mạnh, lại có trí dũng, mưu lược”.

Dẫu vậy, vào thời điểm ấy tôi vẫn chưa thể khẳng định bức tượng người cưỡi ngựa kia có thực là ngài Nguyễn Khoa Kiên hay không? Trong một lần có dịp trở lại, tôi chú ý thấy dưới bệ vẫn còn tấm biển ngạch khắc bốn chữ Hán “翊運功臣” (Dực vận công thần) nghĩa là vị công thần có công phò tá đất nước. Dù nét chữ đã mờ theo thời gian, dòng khắc này vẫn còn đủ rõ để đọc được. Đối chiếu với nội dung vua phong cho ngài Nguyễn Khoa Kiên, nhận thấy có sự trùng khớp về danh hiệu. Từ đó, bước đầu có thể nhận định: Bức tượng vị quan võ cưỡi ngựa này chính là tượng vị danh tướng Nguyễn Khoa Kiên.

Từ lâu, do cây cối và địa hình phân chia, bức tượng ngựa như không thuộc về lăng Cụ Kinh Tế, nó nằm trong vườn tư gia chủ trước đây thường liên hệ với con cháu của bức tượng và được họ nhờ chăm sóc. Khuôn viên bức tượng nay chủ nhà nâng nền sạch đẹp, tạo thành mảnh vườn cây cảnh phía dưới. Tổng thể tượng ngựa chiến và vị tướng còn khá tốt; riêng bốn trụ xung quanh thì có trụ từng bị ngã đổ, chủ đã dựng lại, sửa sang từ vật liệu cũ để giống với nguyên bản nhất.

Bức tượng được đúc xi măng vôi vữa và dát ngoài chất liệu mảnh gốm, sành sứ, thủy tinh, đặc trưng của nghệ thuật trang trí lăng tẩm Triều Nguyễn. Vị quan mặc triều phục, đầu đội mũ võ quan, tay cầm cương ung dung trên con ngựa cũng với tư thế hiên ngang, đầu ngẩng. Bệ tượng trên non bộ, nay cây dại mọc nhiều càng trở nên rất thực tế với cảnh xưa vốn cây cối hoang vu. Tượng ngựa có bốn chân trụ đỡ lấy vòm cao phía trên, tạo thế địa hình núi non. Còn vòng phía ngoài có thêm bốn trụ khác, hai trụ phía sau có hai con voi như “đi hầu” với dáng vẻ sung sức, tươi tắn được khảm sành sứ; hai trụ phía trước thì có hai chiếc thuyền theo lối thủy binh dẫn đường. Tôi nhìn và chợt nghĩ hay tư duy của cụ Thượng thư Bộ Xã dân Kinh tế muốn nhắc đến rừng vàng biển bạc của đất nước; và muốn giàu có cũng phải cậy vào rừng và biển vậy.

Bài, ảnh: NHỤY NGUYÊN