BS Trương Hữu Khanh chỉ cách nhận biết não mô cầu từ những giờ đầu

Bác sĩ Trương Hữu Khanh khuyến cáo người bệnh sốt cao, mệt lả ngay từ những giờ đầu cần cảnh giác với não mô cầu, đặc biệt khi xuất hiện các chấm hoặc mảng xuất huyết trên da. Ảnh: Phương Lâm.

Vừa qua, TP.HCM liên tiếp ghi nhận các ca mắc não mô cầu nhóm B tại Trường THCS Hai Bà Trưng (xã Hiệp Phước). Tính đến chiều 17/10, số học sinh mắc bệnh đã tăng lên 4 trường hợp, trong đó một em 14 tuổi tử vong do bệnh diễn tiến tối cấp. Ba học sinh còn lại đang được điều trị, trong đó, ca thứ tư được xác định đồng nhiễm cúm B, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ nhầm lẫn triệu chứng giữa các bệnh truyền nhiễm.

Đáng lưu ý, xét nghiệm tại trường còn phát hiện học sinh nhiễm cúm mùa và rhinovirus. Ngành y tế đã triển khai kháng sinh dự phòng cho người tiếp xúc gần, giám sát sức khỏe và khử khuẩn trường học.

Trong bối cảnh nhiều tác nhân gây bệnh cùng xuất hiện, việc nhận diện sớm dấu hiệu cảnh báo não mô cầu càng cấp thiết, bởi bệnh có thể diễn tiến nhanh và đe dọa tính mạng chỉ trong vài giờ.

Mệt lả ngay từ đầu, cảnh giác não mô cầu

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, bác sĩ Trương Hữu Khanh, Phó chủ tịch Hội Truyền nhiễm TP.HCM, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP.HCM), cho biết bệnh não mô cầu do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra.

Vi khuẩn có thể lây từ người sang người qua dịch tiết đường hô hấp, đặc biệt khi tiếp xúc gần hoặc kéo dài. Tuy nhiên, không phải ai mang vi khuẩn trong vùng mũi họng cũng phát bệnh. Nhiều người có thể mang vi khuẩn mà không xuất hiện triệu chứng.

Vi khuẩn Neisseria meningitidis là tác nhân gây bệnh não mô cầu, có thể dẫn đến viêm màng não và nhiễm trùng huyết nguy hiểm. Ảnh: Sciencephotos.

Theo bác sĩ Khanh, não mô cầu có thể gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng trẻ dưới 5 tuổi là nhóm có tỷ lệ mắc bệnh cao nhất, tiếp đến là thanh thiếu niên. Đặc biệt, tỷ lệ người lành mang vi khuẩn não mô cầu trong nhóm thanh thiếu niên có thể lên đến 25%, tức là nhiều người mang vi khuẩn ở vùng hầu họng nhưng không có triệu chứng.

Ở độ tuổi này, trẻ thường tham gia nhiều hoạt động tập thể như sinh hoạt nhóm, câu lạc bộ, cắm trại và vui chơi cùng bạn bè, làm tăng cơ hội tiếp xúc gần và tạo điều kiện cho vi khuẩn lây truyền qua dịch tiết đường hô hấp. Nguy cơ đáng lưu ý hơn ở những môi trường sinh hoạt tập trung như trường nội trú, ký túc xá hoặc doanh trại, nơi mọi người thường xuyên tiếp xúc gần trong thời gian dài.

Bác sĩ Khanh cho biết người mắc não mô cầu thường sốt cao đột ngột, đồng thời mệt lả, vẻ mặt bơ phờ ngay trong những giờ đầu. Một dấu hiệu đặc biệt đáng lo ngại là các chấm hoặc mảng xuất huyết trên da, có thể xuất hiện ở chi dưới, hoặc những chấm xuất huyết trong mắt.

Đây là dấu hiệu không nên bỏ qua bởi bệnh có thể chuyển nặng chỉ trong vài giờ, thậm chí nhanh hơn ở thể nhiễm trùng huyết tối cấp.

Các chấm xuất huyết trên da là một trong những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm của bệnh não mô cầu, cần được phát hiện và xử trí kịp thời. Ảnh: Sở Y tế Tây Ninh.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), bệnh do não mô cầu có thể khởi phát với biểu hiện giống cúm rồi nhanh chóng trở nặng. Ban xuất huyết có thể xuất hiện khi bệnh đã tiến triển, vì vậy không nên chờ ban xuất hiện mới đi khám.

Ngoài nhiễm trùng huyết, não mô cầu còn có thể gây viêm màng não. Người bệnh có thể xuất hiện đau đầu dữ dội, cứng cổ, buồn nôn, nôn, nhạy cảm với ánh sáng hoặc rối loạn ý thức. Trẻ nhỏ đôi khi có biểu hiện không điển hình như li bì, khó đánh thức, quấy khóc, bú kém hoặc bỏ ăn.

Khi sốt cao kèm mệt lả bất thường, rối loạn ý thức hoặc xuất hiện chấm, mảng xuất huyết trên da, người bệnh cần được đưa đi cấp cứu ngay. Không nên tự theo dõi tại nhà để chờ bệnh diễn tiến rõ hơn. Nếu nghi ngờ não mô cầu, người bệnh cần được đánh giá và điều trị khẩn cấp; việc điều trị không được trì hoãn chỉ để chờ kết quả xét nghiệm.

Phân biệt não mô cầu với cúm

Theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, cúm thường lây lan nhanh hơn não mô cầu. Khi nhiều người trong cùng lớp học hoặc gia đình lần lượt xuất hiện triệu chứng hô hấp, cúm có thể là một trong những nguyên nhân cần nghĩ đến.

Ngược lại, bệnh do não mô cầu thường được ghi nhận ở từng trường hợp riêng lẻ, bởi khi phát hiện ca bệnh, ngành y tế cần nhanh chóng triển khai các biện pháp phòng ngừa cho người tiếp xúc gần.

Não mô cầu và cúm đều có thể gây sốt cao, mệt mỏi, nhưng người mắc não mô cầu có thể mệt lả ngay từ những giờ đầu. Ảnh: Đinh Hà.

Bác sĩ Khanh lưu ý, người mắc não mô cầu có thể biểu hiện mệt lả, vẻ mặt nhiễm trùng ngay từ những giờ đầu. Trong khi đó, biểu hiện cúm thay đổi tùy từng người, thường gồm sốt, ho, đau họng, đau nhức cơ thể, đau đầu và mệt mỏi. Ngoài ra, cúm cũng có thể gây sốt cao đột ngột, rét run và khiến người bệnh mệt nhiều, do đó không thể chỉ dựa vào mức sốt hoặc cảm giác mệt để kết luận mắc bệnh nào.

Đặc biệt, ban xuất huyết không phải biểu hiện thông thường của cúm trong giai đoạn đầu. Nếu người bệnh sốt kèm các chấm hoặc mảng xuất huyết bất thường, cần được khám cấp cứu để loại trừ những tình trạng nguy hiểm, trong đó có nhiễm não mô cầu.

Bác sĩ Khanh cũng lưu ý không nên tự dùng các xét nghiệm nhanh cúm tại nhà hoặc tự diễn giải kết quả để loại trừ não mô cầu. Việc xác định bệnh cần dựa trên đánh giá lâm sàng và xét nghiệm phù hợp.

Một điểm quan trọng khác là không nên đồng nhất việc phát hiện vi khuẩn não mô cầu trong mẫu phết họng với chẩn đoán mắc bệnh xâm lấn. Vi khuẩn có thể hiện diện ở vùng mũi họng của người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng. Xét nghiệm phết họng có thể được sử dụng trong một số mục đích điều tra dịch tễ, nhưng không thay thế các xét nghiệm cần thiết để chẩn đoán bệnh xâm lấn.

Phát hiện một ca bệnh, cần xử lý người tiếp xúc gần

Theo bác sĩ Khanh, một sai lầm đáng lo ngại là không thông báo hoặc báo cáo khi phát hiện ca bệnh, khiến việc phòng ngừa cho những người xung quanh bị chậm trễ. Đặc biệt là nhầm các biểu hiện ban đầu với bệnh thông thường, dẫn đến đến cơ sở y tế muộn.

Tiêm vaccine phòng não mô cầu giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, nhưng phạm vi bảo vệ tùy thuộc vào nhóm huyết thanh của vaccine. Ảnh: Duy Hiệu.

Bệnh do não mô cầu cần được điều trị khẩn cấp bằng kháng sinh và các biện pháp hỗ trợ tùy tình trạng người bệnh. Nếu diễn tiến thành nhiễm trùng huyết tối cấp hoặc viêm màng não nặng, nguy cơ tử vong và di chứng có thể tăng cao.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ngay cả khi được điều trị, viêm màng não do vi khuẩn vẫn có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng lâu dài ở một số người sống sót.

Khi xác định ca bệnh, cơ quan y tế sẽ đánh giá những người tiếp xúc gần để chỉ định kháng sinh dự phòng phù hợp. Nhóm này có thể bao gồm người sống cùng nhà hoặc người tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết đường hô hấp của bệnh nhân. Việc dự phòng cần được thực hiện sớm theo hướng dẫn của nhân viên y tế, không phải tất cả người quen, bạn học hoặc người ở cùng không gian đều tự động cần dùng kháng sinh.

Bác sĩ Khanh cảnh báo người dân không nên tự mua kháng sinh uống để phòng bệnh, bởi việc lựa chọn thuốc và xác định đối tượng cần dự phòng phải dựa trên đánh giá nguy cơ tiếp xúc thực tế.

Chủ động phòng bệnh

Đeo khẩu trang, che miệng khi ho hoặc hắt hơi và rửa tay thường xuyên bằng xà phòng giúp hạn chế lây lan các tác nhân gây bệnh đường hô hấp. Ảnh: Duy Hiệu.

Theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, thanh thiếu niên và người trẻ chuẩn bị sinh hoạt trong môi trường tập trung như ký túc xá, trường nội trú hoặc doanh trại nên chủ động tìm hiểu về tiêm chủng.

Hiện có nhiều loại vaccine phòng não mô cầu, với phạm vi bảo vệ khác nhau tùy nhóm huyết thanh và độ tuổi được chỉ định. Độ tuổi bắt đầu tiêm, lịch tiêm và chỉ định cụ thể phụ thuộc vào từng loại vaccine, tình trạng sức khỏe và hướng dẫn sử dụng hiện hành. Người dân nên tham khảo cơ sở tiêm chủng để được tư vấn loại vaccine phù hợp.

Trong khi đó, vaccine cúm cần được tiêm nhắc lại hàng năm theo khuyến cáo để cập nhật khả năng bảo vệ trước các chủng virus lưu hành. Vaccine cúm và vaccine não mô cầu phòng những tác nhân khác nhau, không thể thay thế cho nhau.

Người lớn cần nhắc trẻ rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, che miệng khi ho, hắt hơi và không dùng chung ly, chai nước hay vật dụng cá nhân.

Ngoài ra, người dân cần cảnh giác với các dấu hiệu như sốt cao đột ngột, mệt lả bất thường, đau đầu dữ dội, cứng cổ, rối loạn ý thức hoặc xuất hiện các chấm, mảng xuất huyết trên da.