Bức tranh tuyển sinh đại học Mỹ và châu Âu

Mỗi quốc gia xây dựng cơ chế tuyển sinh đại học theo cách riêng, với mức độ tự chủ khác nhau.

Mỹ: Tuyển sinh phân quyền, đánh giá toàn diện

Mỹ không có kỳ thi tuyển sinh đại học chung ở cấp quốc gia. Mỗi trường đại học tự xây dựng tiêu chí và quy trình tuyển sinh riêng. Phương thức phổ biến là đánh giá hồ sơ theo hướng “toàn diện”, nghĩa là không chỉ dựa vào điểm số mà xem xét nhiều khía cạnh của thí sinh.

Học bạ trung học là thành phần gần như bắt buộc trong hồ sơ. Bảng điểm này thể hiện kết quả học tập từng môn trong suốt những năm cuối cấp phổ thông, đồng thời cho thấy mức độ thử thách của chương trình học mà học sinh đã theo đuổi. Các trường thường yêu cầu bản chính thức do trường trung học gửi trực tiếp.

Bên cạnh học bạ, nhiều trường còn xem xét: bài luận cá nhân (personal statement/essay); thư giới thiệu từ giáo viên hoặc cố vấn học tập; hoạt động ngoại khóa, thành tích cá nhân; danh mục tác phẩm (portfolio) với các ngành nghệ thuật; phỏng vấn (ở một số trường).

Một số trường đại học ở Mỹ còn yêu cầu phỏng vấn, bên cạnh việc xét học bạ và nhiều tiêu chí khác.

Điểm thi chuẩn hóa như SAT hoặc ACT trước đây là yêu cầu phổ biến, song vài năm gần đây nhiều trường chuyển sang chính sách không bắt buộc nộp điểm.

Về số lượng trường đăng ký, Mỹ không áp dụng giới hạn nguyện vọng ở cấp quốc gia. Thí sinh có thể nộp hồ sơ tới nhiều trường cùng lúc, thường thông qua các nền tảng chung như Common Application. Tuy nhiên, mỗi trường có lệ phí và yêu cầu riêng, nên số lượng thực tế phụ thuộc khả năng chuẩn bị của thí sinh.

Hệ thống thời hạn nộp hồ sơ cũng đa dạng, gồm các mốc như nộp sớm có ràng buộc (Early Decision), nộp sớm không ràng buộc (Early Action), xét tuyển thông thường (Regular Decision) hay xét cuốn chiếu (rolling admissions).

Vương quốc Anh: Hệ thống tập trung qua UCAS

Khác với Mỹ, tuyển sinh đại học ở Anh được tổ chức tập trung thông qua hệ thống UCAS (Universities and Colleges Admissions Service - Dịch vụ tuyển sinh Đại học và Cao đẳng). Thí sinh chỉ cần nộp một bộ hồ sơ chung nhưng có thể lựa chọn nhiều chương trình đào tạo.

Điểm đáng chú ý là mỗi thí sinh chỉ được đăng ký tối đa 5 nguyện vọng trong một chu kỳ tuyển sinh (trừ một số ngành đặc thù như y khoa có quy định riêng). Điều này buộc học sinh phải cân nhắc kỹ chiến lược lựa chọn trường.

Hồ sơ UCAS bao gồm: bảng điểm và bằng cấp trung học tương đương chuẩn Anh (A-levels, IB hoặc văn bằng quốc tế khác); bài luận cá nhân (personal statement); thông tin về giáo viên giới thiệu. Một số ngành cạnh tranh cao như y khoa, luật hoặc nghệ thuật có thể yêu cầu thêm bài kiểm tra đầu vào hoặc phỏng vấn.

Pháp: Cổng tuyển sinh quốc gia Parcoursup

Pháp sử dụng nền tảng tuyển sinh tập trung mang tên Parcoursup cho phần lớn chương trình đại học. Hệ thống này cho phép thí sinh đăng ký tối đa khoảng 10 nguyện vọng chính, kèm theo các lựa chọn phụ trong cùng ngành học.

Các trường đại học và cơ sở giáo dục sẽ xét hồ sơ dựa trên: bảng điểm trung học phổ thông; kết quả thi tốt nghiệp trung học; bài trình bày động cơ học tập. Một số trường hợp có phỏng vấn hoặc kiểm tra bổ sung.

Các trường đại học và cơ sở giáo dục sẽ xét hồ sơ dựa trên: bảng điểm trung học phổ thông; kết quả thi tốt nghiệp trung học; bài trình bày động cơ học tập.

Pháp không tổ chức kỳ thi tuyển sinh đại học chung riêng biệt ngoài kỳ thi tốt nghiệp trung học, nhưng mức độ cạnh tranh khác nhau tùy ngành và cơ sở đào tạo.

Đức: Đa dạng theo trường và ngành

Hệ thống đại học Đức có tính phân quyền cao. Mỗi trường và mỗi ngành có thể áp dụng tiêu chí riêng, dù nền tảng chung vẫn là bằng tốt nghiệp trung học đủ điều kiện vào đại học.

Học bạ và kết quả học tập cuối cấp là yếu tố cốt lõi. Với các ngành có lượng thí sinh đăng ký vượt quá chỉ tiêu, Đức áp dụng cơ chế “numerus clausus” - tức điểm trung bình tối thiểu để được xét tuyển. Những ngành như y, nha khoa hay tâm lý học thường có mức cạnh tranh cao.

Một số chương trình có thể yêu cầu thêm bài kiểm tra năng lực, phỏng vấn hoặc chứng chỉ ngôn ngữ Đức/Anh, tùy ngôn ngữ giảng dạy.

Xu hướng chung tại châu Âu

Ở các nước châu Âu khác như Hà Lan, Italy, Thụy Điển hay Ba Lan, mô hình tuyển sinh cũng có sự pha trộn giữa hệ thống tập trung và quyền tự chủ của trường. Điểm chung thường thấy gồm:

- Yêu cầu bằng tốt nghiệp trung học và bảng điểm

- Chứng chỉ ngoại ngữ nếu học bằng tiếng Anh

- Một số ngành đặc thù có thi hoặc kiểm tra đầu vào riêng

Số lượng nguyện vọng được đăng ký có thể bị giới hạn ở những nước sử dụng cổng tuyển sinh quốc gia, trong khi ở nơi khác, thí sinh nộp trực tiếp tới từng trường.

Tính tự chủ của trường đại học ở các nước phương Tây rất cao, thí sinh phải nghiên cứu kỹ yêu cầu riêng của từng cơ sở đào tạo.

Những điểm khác biệt cốt lõi

So với mô hình thi tuyển tập trung, các hệ thống nói trên có một số đặc trưng nổi bật:

Thứ nhất, học bạ trung học đóng vai trò quan trọng gần như ở mọi quốc gia, không chỉ là điều kiện mà còn là cơ sở đánh giá chính về năng lực học tập dài hạn.

Thứ hai, xu hướng đánh giá toàn diện ngày càng rõ, đặc biệt ở Mỹ, nơi bài luận, hoạt động xã hội và phẩm chất cá nhân được coi trọng.

Thứ ba, cơ chế giới hạn nguyện vọng khác nhau rõ rệt: Anh và Pháp áp dụng giới hạn cụ thể thông qua hệ thống trung tâm, trong khi Mỹ và Đức linh hoạt hơn.

Thứ tư, tính tự chủ của trường đại học rất cao, khiến thí sinh phải nghiên cứu kỹ yêu cầu riêng của từng cơ sở đào tạo.

Có thể thấy, dù khác biệt về cấu trúc và cách thức tổ chức, tuyển sinh đại học tại Mỹ và châu Âu đều đang vận hành theo hướng giảm vai trò của các kỳ thi mang tính “một lần quyết định”, thay vào đó là đánh giá tổng hợp quá trình học tập và năng lực của thí sinh.

Học bạ trung học, hồ sơ cá nhân và các tiêu chí bổ trợ ngày càng trở thành căn cứ quan trọng, trong khi cơ chế giới hạn nguyện vọng và mức độ tập trung hóa được thiết kế khác nhau tùy từng quốc gia.

Những đặc điểm này phản ánh xu hướng chung của giáo dục đại học các nước: đề cao tính linh hoạt, tự chủ và đa chiều trong tuyển chọn người học.

Hồng Nhung