Bước chuyển chiến lược cho mô hình tăng trưởng

Trong bối cảnh kinh tế thế giới bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu rộng với những biến động nhanh, khó lường, yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam không chỉ là duy trì đà phục hồi mà còn phải thiết lập một "mặt bằng tăng trưởng mới" cao hơn, bền vững hơn, có khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài. Các chuyên gia kinh tế cho rằng, đây không chỉ là yêu cầu ngắn hạn cho giai đoạn 2026 - 2030, mà còn là bước chuyển chiến lược nhằm định vị lại mô hình tăng trưởng của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Áp lực từ bối cảnh mới

Chuyên gia kinh tế, TS. Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê (nay là Cục Thống kê, Bộ Tài chính). Ảnh: Thúy HIền/Bnews/Vnanet

Chuyên gia kinh tế TS. Nguyễn Bích Lâm, nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (nay là Cục Thống kê, Bộ Tài chính) cho rằng, mặt bằng tăng trưởng mới phản ánh ngưỡng tăng trưởng của nền kinh tế cao hơn, bền vững hơn, được thiết lập khi nền kinh tế bước sang một chu kỳ phát triển thay đổi về chất. Đây không chỉ là việc tăng thêm vài phần trăm GDP, mà là tái cấu trúc toàn bộ năng lực tạo ra tăng trưởng để nền kinh tế duy trì tốc độ tăng cao trong thời gian dài mà không gây bất ổn. Đặc biệt, mặt bằng tăng trưởng mới là trạng thái tăng trưởng cao, ổn định, được tạo ra bởi động lực mới chứ không phải do tận dụng dư địa cũ.

Kinh tế toàn cầu đang vận động theo ba xu hướng lớn: chuyển dịch công nghệ dựa trên trí tuệ nhân tạo và kinh tế số; tái cấu trúc chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị toàn cầu và chuyển đổi xanh hướng tới phát thải ròng bằng "0". Những xu hướng này vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra thách thức không nhỏ đối với các nền kinh tế đang phát triển.

Trong nước, dư địa tăng trưởng theo chiều rộng dựa vào vốn, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên ngày càng thu hẹp. Năng suất lao động tuy cải thiện nhưng chưa tạo được bước nhảy vọt. Nhiều ngành công nghiệp vẫn ở khâu gia công, lắp ráp với giá trị gia tăng thấp. Liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước còn hạn chế.

Nếu không thay đổi mạnh mẽ, nền kinh tế có thể rơi vào trạng thái tăng trưởng trung bình kéo dài, khó đạt được các mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới.

Mặt bằng tăng trưởng mới được hiểu là trạng thái phát triển dựa trên nền tảng năng suất cao hơn, chất lượng tăng trưởng tốt hơn, cấu trúc kinh tế hợp lý hơn và khả năng tự chủ lớn hơn.

Chuyên gia kinh tế, TS. Nguyễn Bích Lâm cũng cho rằng, điều quan trọng không chỉ là tốc độ tăng trưởng GDP, mà là chất lượng và độ bền của tăng trưởng. Nếu chỉ chạy theo con số mà không cải thiện nền tảng thể chế, công nghệ và nguồn nhân lực thì tăng trưởng sẽ thiếu ổn định, dễ tổn thương trước biến động bên ngoài.

Thiết lập mặt bằng tăng trưởng mới cần dựa trên ba trụ cột chính là hoàn thiện thể chế phát triển; thúc đẩy chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Theo đó, thể chế cần phải đi trước một bước. Nhiều chuyên gia kinh tế thống nhất rằng, thể chế vẫn là điểm nghẽn cần được tháo gỡ trước tiên để hình thành mặt bằng tăng trưởng mới.

Trong khi doanh nghiệp cần môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và dự báo được, thì ở một số lĩnh vực vẫn còn tình trạng chồng chéo pháp luật, thủ tục hành chính kéo dài, tâm lý e ngại trách nhiệm. Theo TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), trước thuộc Bộ Kế hoạch và Đầu tư, yêu cầu đặt ra hiện nay không chỉ là sửa đổi một số quy định, mà phải cải cách thể chế theo hướng thực chất hơn, bảo đảm nền kinh tế vận hành đầy đủ theo nguyên tắc thị trường. Nếu vẫn duy trì cơ chế can thiệp hành chính sâu và phân bổ nguồn lực theo tư duy xin - cho, thì rất khó tạo ra động lực tăng trưởng mới.

"Nhà nước cần tập trung thiết lập luật chơi minh bạch, bảo đảm cạnh tranh công bằng và bảo vệ quyền tài sản, thay vì quyết định thay thị trường", TS. Nguyễn Đình Cung nhấn mạnh.

Khi quyền tự do kinh doanh được bảo đảm, chi phí tuân thủ được cắt giảm và môi trường đầu tư ổn định, khu vực tư nhân sẽ phát huy tốt hơn vai trò là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Đây là nền tảng để nâng cao chất lượng tăng trưởng trong trung và dài hạn.

Cùng với cải cách thể chế, việc nâng cấp hạ tầng chiến lược từ giao thông, năng lượng đến hạ tầng số và hạ tầng ứng phó biến đổi khí hậu cần được đẩy mạnh nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Bên cạnh cải cách thể chế, chuyển đổi mô hình tăng trưởng được xem là yêu cầu cấp thiết, TS. Nguyễn Bích Lâm cho biết, thiết lập mặt bằng tăng trưởng mới đồng nghĩa với việc tái định vị nền kinh tế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Nếu Việt Nam tiếp tục chủ yếu tham gia ở các khâu gia công, lắp ráp với giá trị gia tăng thấp, thì dư địa tăng trưởng sẽ ngày càng hạn hẹp.

"Mặt bằng tăng trưởng mới phải được xây dựng trên nền tảng công nghệ cao, đổi mới sáng tạo và năng lực tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Không thể nói đến phát triển bền vững nếu năng suất và hàm lượng công nghệ không được nâng lên. Mặt bằng tăng trưởng mới phải được xây dựng trên năng suất, công nghệ và đổi mới sáng tạo", TS. Nguyễn Bích Lâm phân tích.

Bên cạnh đó, cần chủ động kiến tạo một hệ sinh thái phát triển mới, trong đó thu hút FDI thế hệ mới phải gắn với chuyển giao công nghệ, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng cường liên kết với doanh nghiệp trong nước. Chỉ khi doanh nghiệp nội địa đủ năng lực tham gia sâu vào chuỗi cung ứng, giá trị gia tăng mới thực sự được giữ lại trong nền kinh tế.

Đặc biệt, trong bối cảnh các thị trường lớn áp dụng tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe, việc phát triển năng lượng tái tạo, sản xuất tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải không chỉ là yêu cầu bảo vệ môi trường mà còn là điều kiện để duy trì lợi thế cạnh tranh.

Cùng với đó, mặt bằng tăng trưởng mới đòi hỏi nguồn nhân lực có kỹ năng cao, thích ứng nhanh với công nghệ và môi trường làm việc toàn cầu.

Theo các chuyên gia, hệ thống giáo dục đào tạo cần được đổi mới mạnh mẽ theo hướng gắn với nhu cầu thị trường lao động, chú trọng kỹ năng số, kỹ năng đổi mới sáng tạo và tư duy toàn cầu; đồng thời, cần có chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao, tài chính, quản trị hiện đại.

Việc nâng cao năng suất lao động không chỉ phụ thuộc vào người lao động mà còn vào chất lượng quản trị doanh nghiệp và môi trường kinh doanh. Do đó, cải thiện quản trị công và quản trị doanh nghiệp phải song hành.

Tăng cường tự chủ và khả năng chống chịu

Bài học từ các cú sốc toàn cầu thời gian qua cho thấy, một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam cần nâng cao năng lực tự chủ, đa dạng hóa thị trường và đối tác, giảm phụ thuộc vào một số ngành, một số thị trường nhất định.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, phát triển thị trường trong nước với quy mô 100 triệu dân cần được coi là một trụ cột quan trọng. Cùng với đó, phải củng cố an ninh năng lượng, an ninh lương thực, an ninh tài chính, bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô - nền tảng cho tăng trưởng bền vững.

Ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế tiếp tục là điều kiện tiên quyết. Tuy nhiên, ổn định không đồng nghĩa với thận trọng quá mức. Chính sách tài khóa và tiền tệ cần phối hợp linh hoạt, chủ động, hỗ trợ sản xuất - kinh doanh và các động lực tăng trưởng mới.

Theo đó, các chuyên gia thống nhất rằng, thiết lập mặt bằng tăng trưởng mới không thể chỉ là khẩu hiệu, mà phải được cụ thể hóa bằng chương trình hành động rõ ràng, có lộ trình và trách nhiệm cụ thể. Cải cách thế chế phải thực chất; chuyển đổi mô hình tăng trưởng phải đi vào từng ngành, từng địa phương; đầu tư cho khoa học công nghệ và nguồn nhân lực phải được ưu tiên trong phân bổ nguồn lực.

"Thời gian không chờ đợi. Nếu chậm thay đổi, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội bứt phá trong một chu kỳ phát triển mới của kinh tế thế giới", chuyên gia Nguyễn Bích Lâm nhấn mạnh.

Thiết lập mặt bằng tăng trưởng mới vì vậy không chỉ là yêu cầu kinh tế, mà còn là đòi hỏi chiến lược đối với sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước trong những thập niên tới.

Thúy Hiền/Bnews/vnanet.vn