Bước tiến trên hành trình đòi công lý

AFP cho biết, chlordecone, còn được biết đến với tên thương mại Kepone, là loại thuốc trừ sâu được sử dụng rộng rãi trong giai đoạn 1972-1993 tại các đồn điền chuối trên các đảo Guadeloupe và Martinique-hai vùng lãnh thổ hải ngoại của Pháp ở khu vực Caribe.

Theo tờ The Guardian, các tài liệu lưu trữ cho thấy đơn xin cấp phép chlordecone đã bị cơ quan chức năng Pháp từ chối ngay từ năm 1968 khi nhiều nghiên cứu cảnh báo về độc tính của loại thuốc trừ sâu này đối với động vật và nguy cơ gây ô nhiễm môi trường.

Toàn cảnh một phiên họp Quốc hội Pháp ở Paris. Ảnh tư liệu: TTXVN

Tuy nhiên, sau quá trình trao đổi kéo dài cùng các lần nộp đơn bổ sung, cơ quan chức năng Pháp lại thay đổi quyết định và đồng ý cấp phép cho chlordecone vào năm 1972. Điều đáng nói là trong một báo cáo hồi năm 1979, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) khẳng định có đủ cơ sở để xem chlordecone "có nguy cơ gây ung thư đối với con người". Mặc dù cấm chlordecone trên lãnh thổ chính quốc từ năm 1990, song Pháp vẫn cho phép sử dụng tại Guadeloupe và Martinique đến năm 1993.

Trong suốt thời gian được sử dụng tại các đồn điền chuối, chlordecone đã ngấm vào đất trên các đảo. Theo các dòng sông, nước mưa và quá trình xói mòn, chlordecone tiếp tục tồn lưu và gây ô nhiễm môi trường nhiều năm sau khi bị ngừng sử dụng. Rau củ được trồng trên đất ô nhiễm, gia súc chăn thả tại đó và cả hải sản ở các ngư cảng lân cận đều bị ảnh hưởng. Cơ quan an toàn thực phẩm, môi trường và sức khỏe nghề nghiệp của Pháp (ANSES) cho biết có tới 90% người dân tại Guadeloupe và Martinique bị nhiễm chlordecone, vốn đã được xác định có mối liên hệ với ung thư tuyến tiền liệt, ung thư dạ dày và ung thư tụy.

Tờ The Guardian lưu ý Guadeloupe và Martinique là những nơi có tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt thuộc hàng cao nhất thế giới. Các nghiên cứu cũng ghi nhận những ảnh hưởng tiêu cực của chlordecone đối với hệ thần kinh, chức năng sinh sản, hệ nội tiết cũng như hoạt động của một số cơ quan trong cơ thể, trong đó có tim. Vào năm 2009, chlordecone đã chính thức bị cấm sử dụng trên toàn thế giới.

Kết quả một cuộc điều tra của Quốc hội Pháp hồi năm 2019 cho thấy quyết định cho phép sử dụng chlordecone khi xưa "chủ yếu do sức ép từ các chủ thể kinh tế", trong đó các nhóm đại diện ngành công nghiệp chuối được chỉ đích danh là "có sức ảnh hưởng then chốt". "Giới tư bản đã quyết định đưa chlordecone tới đây vì lợi ích thương mại của họ dù họ biết rất rõ đó là chất độc", Tổng liên đoàn Lao động Guadeloupe tuyên bố.

Suốt mấy thập niên qua, người lao động và các nhà hoạt động xã hội tại các vùng lãnh thổ hải ngoại của Pháp ở khu vực Caribe đã đấu tranh yêu cầu chính quyền công nhận những tác động nghiêm trọng của chlordecone đối với sức khỏe con người và môi trường. Tuy nhiên, tiến triển trong "hành trình đòi công lý", như cách gọi của tờ The Guardian, diễn ra rất chậm chạp.

Tới đầu tháng 6 năm nay, trong dự luật được cả Hạ viện và Thượng viện thông qua, Nhà nước Pháp mới thừa nhận "phần trách nhiệm của mình đối với những tổn hại về sức khỏe, tinh thần, môi trường và kinh tế" mà người dân cũng như hai vùng lãnh thổ Guadeloupe và Martinique phải gánh chịu do việc sử dụng chlordecone trong thời gian dài. Nhà nước Pháp đặt mục tiêu khắc phục tình trạng ô nhiễm đất và nguồn nước do chlordecone gây ra, đồng thời bồi thường cho tất cả nạn nhân tại Guadeloupe và Martinique.

Theo trang mạng entrevue.fr, để đạt được sự đồng thuận, nội dung dự luật đã được điều chỉnh theo hướng mềm mỏng hơn khi văn bản cuối cùng chỉ đề cập "phần trách nhiệm" thay vì "toàn bộ trách nhiệm" của Nhà nước Pháp.

"Văn bản thỏa hiệp này sẽ góp phần khôi phục lòng tin đã bị tổn hại nghiêm trọng. Vẫn còn nhiều việc phải làm để bảo đảm các nạn nhân được bồi thường thỏa đáng", AFP dẫn lời nghị sĩ Elie Califer đến từ Guadeloupe và là người khởi xướng dự luật nhấn mạnh. Tuy chưa hoàn toàn hài lòng, nhưng nghị sĩ Olivier Serva, cũng đến từ Guadeloupe, cho rằng đây vẫn là "bước tiến đáng kể" bởi ban đầu Nhà nước Pháp thậm chí còn không muốn thừa nhận phần trách nhiệm của mình.