Cà phê Việt Nam từ lợi thế nguyên liệu đến năng lực cạnh tranh

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Theo đại diện Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), nguồn cung cà phê thế giới đang dần phục hồi, tạo sức ép giảm giá. Trong khi đó, nhiều nông dân Việt Nam có xu hướng giữ hàng, chỉ bán khi cần thiết thay vì bán ồ ạt ngay sau thu hoạch. Diễn biến này cho thấy thị trường cà phê không chỉ chịu tác động từ cung - cầu toàn cầu mà còn phụ thuộc vào quyết định bán hàng của người sản xuất.

Việc giữ hàng có thể giúp nông dân chủ động hơn về thời điểm bán, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu giá tiếp tục giảm hoặc chi phí lưu kho, vốn vay gia tăng. Khi giá cà phê nhân biến động, việc đặt kỳ vọng tăng thu nhập chủ yếu vào giá nguyên liệu sẽ khiến cả nông dân và doanh nghiệp đối mặt với những bất định khó kiểm soát.

Dù vậy, triển vọng những tháng cuối năm vẫn có những điểm sáng. Ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch VICOFA nhận định, xuất khẩu cà phê được kỳ vọng khởi sắc nhờ nguồn cung từ vụ thu hoạch mới và nhu cầu nhập khẩu phục vụ mùa tiêu dùng cuối năm. Nhu cầu Robusta dùng để phối trộn tiếp tục là yếu tố hỗ trợ, tạo cơ hội để Việt Nam mở rộng thị phần nhờ nguồn cung lớn, giá cạnh tranh và khả năng đáp ứng đơn hàng.

Đây là lợi thế đáng kể, nhất là khi Việt Nam có vị thế quan trọng trong nguồn cung Robusta toàn cầu. Tuy nhiên, nếu chỉ tận dụng lợi thế về sản lượng và giá bán, tăng trưởng xuất khẩu vẫn dễ bị chi phối bởi chu kỳ giá hàng hóa. Kim ngạch cao chưa đồng nghĩa với giá trị gia tăng cao, càng chưa bảo đảm doanh nghiệp Việt Nam nắm giữ được những khâu có lợi nhuận tốt nhất trong chuỗi giá trị.

Điểm nhấn trong niên vụ 2025-2026 là sự tăng trưởng của nhóm cà phê chế biến. Theo số liệu được cung cấp, xuất khẩu cà phê chế biến đạt khoảng 142.600 tấn, với kim ngạch 1,5 tỷ USD, tăng lần lượt 15% về lượng và 14% về giá trị so với niên vụ trước.

Trong khi cà phê nhân chịu sức ép từ diễn biến giá, nhóm chế biến vẫn duy trì đà tăng trưởng tích cực. Kết quả này phản ánh xu hướng doanh nghiệp Việt Nam gia tăng đầu tư vào những sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn, từ cà phê rang xay, cà phê hòa tan đến các dòng sản phẩm chế biến sâu.

Sự khác biệt giữa hai nhóm sản phẩm đặt ra một vấn đề cốt lõi là ngành cà phê không thể chỉ tập trung bán được bao nhiêu tấn hàng, mà cần quan tâm mỗi tấn hàng tạo ra bao nhiêu giá trị. Khi xuất khẩu nguyên liệu vẫn chiếm vai trò lớn, phần giá trị từ công nghệ chế biến, phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu và tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng có nguy cơ thuộc về những doanh nghiệp ở các khâu sau của chuỗi cung ứng.

Theo ông Thái Như Hiệp, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc công ty TNHH Vĩnh Hiệp, sự tăng trưởng bền vững của ngành phụ thuộc lớn vào năng lực chế biến sâu và việc đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế khắt khe như truy xuất nguồn gốc, quy định chống phá rừng của EU...

Bởi vậy, chế biến sâu cần được coi là kim chỉ nam cho ngành cà phê trong những tháng cuối năm và cả chặng đường phát triển tiếp theo. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó với chu kỳ giảm giá nguyên liệu, mà còn là con đường để doanh nghiệp từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Tuy nhiên, chế biến sâu không đơn giản là đầu tư thêm máy móc hoặc mở rộng công suất nhà máy. Nếu sản phẩm thiếu khác biệt, thương hiệu yếu và không đáp ứng được thị hiếu từng thị trường, chi phí đầu tư lớn chưa chắc chuyển hóa thành lợi nhuận bền vững. Doanh nghiệp cần xác định rõ phân khúc khách hàng, phát triển sản phẩm phù hợp, bảo đảm chất lượng đồng nhất và xây dựng hệ thống phân phối đủ sức đưa thương hiệu Việt Nam đến gần hơn với người tiêu dùng quốc tế.

Để chuyển hướng tăng trưởng thành kết quả thực chất, trước hết cần tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân và vùng nguyên liệu. Chất lượng cà phê thành phẩm phụ thuộc trực tiếp vào giống, quy trình canh tác, thu hoạch, sơ chế và bảo quản. Nếu những khâu đầu vào không được kiểm soát, doanh nghiệp khó tạo ra sản phẩm có chất lượng ổn định để chinh phục các thị trường yêu cầu cao.

Cùng với đó, đầu tư công nghệ cần đi đôi với đổi mới sản phẩm và quản trị thị trường. Cà phê rang xay, hòa tan và các sản phẩm tiện lợi có thể mở ra dư địa tăng trưởng, nhưng muốn cạnh tranh lâu dài, doanh nghiệp phải làm chủ công thức, tiêu chuẩn chất lượng, thiết kế bao bì, chiến lược thương hiệu và kênh phân phối. Mục tiêu không chỉ là xuất khẩu sản phẩm đã chế biến, mà còn phải nâng cao khả năng giữ lại giá trị trong nước.

Trong ngắn hạn, doanh nghiệp cần tận dụng nguồn cung vụ mới và nhu cầu tiêu dùng cuối năm để mở rộng đơn hàng Robusta, duy trì quan hệ với đối tác và khai thác lợi thế giá cạnh tranh. Song song với đó, cần chủ động quản trị rủi ro giá, tránh phụ thuộc vào kỳ vọng thị trường sẽ tiếp tục tăng hoặc giảm. Với nông dân, liên kết tiêu thụ ổn định và thông tin thị trường minh bạch sẽ giúp hạn chế tình trạng bán hàng theo tâm lý, đồng thời giảm rủi ro khi giá biến động.

Về dài hạn, ngành cà phê cần chuyển trọng tâm từ tăng trưởng dựa vào sản lượng sang nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng. Sự phục hồi nguồn cung thế giới có thể khiến lợi thế giá rẻ suy giảm, nhưng cũng tạo sức ép buộc doanh nghiệp đổi mới mô hình kinh doanh, ông Nguyễn Nam Hải nhấn mạnh.

Với sản lượng xuất khẩu khoảng 1,8 triệu tấn và kim ngạch 8,5 tỷ USD trong niên vụ 2025-2026, cà phê Việt Nam đã khẳng định năng lực cung ứng đáng kể. Thách thức tiếp theo không chỉ là giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế, mà là nâng tầm giá trị của hạt cà phê bằng công nghệ, chế biến và thương hiệu. Khi đó, tăng trưởng xuất khẩu mới có thể đi cùng hiệu quả kinh tế bền vững, thay vì tiếp tục phụ thuộc vào những chu kỳ lên xuống của giá nguyên liệu.