Cá tra chịu mặn mở hướng mới cho thủy sản ĐBSCL phát triển bền vững

Trong bối cảnh xâm nhập mặn ngày càng gia tăng tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), việc nghiên cứu và phát triển các giống thủy sản thích ứng với độ mặn trở thành yêu cầu cấp thiết. Nhóm nghiên cứu của Trường Thủy sản, Đại học Cần Thơ đã bước đầu tạo ra dòng cá tra có khả năng chịu mặn, mở ra triển vọng lớn cho ngành thủy sản. Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. Phạm Thanh Liêm, Trưởng Khoa Công nghệ Nuôi trồng thủy sản, đại diện nhóm nghiên cứu, xoay quanh những vấn đề quan trọng của dòng cá này.

PGS.TS. Phạm Thanh Liêm, Trưởng Khoa Công nghệ Nuôi trồng thủy sản, đại diện nhóm nghiên cứu - Ảnh: P.T.L

- Sự ra đời của dòng cá tra chịu mặn từ nghiên cứu của Trường Thủy sản, Đại học Cần Thơ như thế nào?

- PGS.TS. Phạm Thanh Liêm: Công trình nghiên cứu cá tra chịu mặn bắt đầu từ thực tế tác động của biến đổi khí hậu, trong đó có vấn đề xâm nhập mặn vào sâu trong nội đồng, gây ảnh hưởng đến nghề nuôi trồng thủy sản nước ngọt truyền thống nhưng đồng thời mở ra cơ hội cho các loài nước lợ. Cá tra là loài nuôi chủ lực của Việt Nam nói chung và ĐBSCL nói riêng, với sản lượng hơn 1,7 triệu tấn và kim ngạch xuất khẩu khoảng 2,2 tỉ USD năm 2025.

Nhận thấy sự cần thiết phải phát triển thêm các loài mới hoặc chọn giống các loài quan trọng có thể chịu mặn nhằm nuôi ở các vùng bị xâm nhập mặn, Nhóm nghiên cứu của Trường Thủy sản, Đại học Cần Thơ, cùng với đối tác từ Đại học Lìege và Đại học Namur (Vương quốc Bỉ), đã tiến hành xây dựng chương trình chọn giống cá tra chịu mặn, với sự tài trợ của ARES-CCD (Ủy ban Hợp tác Phát triển thuộc Viện Hàn lâm về Nghiên cứu và Giáo dục đại học công lập Vương quốc Bỉ).

Chương trình bắt đầu bằng việc tạo đàn cá có khả năng chịu mặn từ nhiều nguồn cá bố mẹ (gọi là G0) để đảm bảo đa dạng di truyền. Đàn cá chịu mặn hiện có (gọi là đàn G1) là kết quả của 3 đợt chọn lọc những cá thể tăng trưởng nhanh khi ươm và nuôi trong nước có độ mặn 10‰ từ 870 gia đình G0. Đàn cá G1 này được xem là dòng cá tra chịu mặn thế hệ đầu tiên và hiện nay chúng tôi đang thực hiện chọn lọc thế hệ thứ hai (tạo đàn G2), với khả năng thích nghi ổn định hơn. Đây được xem là kết quả quan trọng, tạo nền tảng cho việc mở rộng nghiên cứu và tiến tới sản xuất giống quy mô lớn trong thời gian tới.

- Khả năng chịu mặn của dòng cá tra mới này ra sao thưa TS?

- PGS.TS. Phạm Thanh Liêm: Theo kết quả nghiên cứu, cá tra chịu mặn ở thế hệ thứ nhất (G1) sinh trưởng tốt trong môi trường nước có độ mặn từ 5–10‰. Ở điều kiện nước lợ này, cá phát triển ổn định, tốc độ tăng trưởng tương đương với cá nuôi trong môi trường nước ngọt hoàn toàn.

Trong điều kiện thí nghiệm, khi các yếu tố môi trường như nhiệt độ, pH và oxy hòa tan ổn định, cá có thể thích ứng tốt ở độ mặn 10–12‰. Nếu độ mặn vượt ngưỡng này trong thời gian dài, cá bị stress, ảnh hưởng đến sức khỏe và tỷ lệ sống.

Điểm đáng chú ý là cá tra chịu mặn có khả năng thích nghi tốt với môi trường có sự biến động của độ mặn “khi môi trường nước thay đổi từ lợ sang ngọt hoặc ngược lại”, vốn rất phổ biến tại các vùng ven biển ĐBSCL. Vì vậy, cá chọn lọc có lợi thế lớn so với các đối tượng nuôi truyền thống vốn chỉ thích nghi trong môi trường ổn định.

Tiềm năng cá tra chịu mặn rất lớn ở vùng ĐBSCL - Ảnh: T.L

- Tiềm năng phát triển của cá tra chịu mặn tại Cần Thơ và ĐBSCL như thế nào?

- PGS.TS. Phạm Thanh Liêm: Tiềm năng phát triển của cá tra chịu mặn được đánh giá là rất lớn. ĐBSCL có hơn 700km bờ biển, với nhiều khu vực chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn, trước đây khó phát triển nuôi cá tra. Với dòng cá tra mới, những khu vực này có thể khai thác hiệu quả hơn.

Thành phố Cần Thơ hiện là địa phương đang có vai trò trung tâm chế biến và xuất khẩu cá tra lớn, việc phát triển giống cá chịu mặn sẽ giúp chủ động nguồn nguyên liệu và giảm áp lực lên vùng nuôi nước ngọt.

Ngoài ra, mô hình nuôi cá tra chịu mặn còn có thể giúp tối ưu hóa điều kiện tài nguyên và tăng hiệu quả kinh tế. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển nông nghiệp bền vững và thích ứng biến đổi khí hậu.

- Các thí nghiệm đã được triển khai ở đâu và kết quả ra sao? Chất lượng thịt cá so với cá tra nước ngọt như thế nào?

- PGS.TS. Phạm Thanh Liêm: Các mô hình thí nghiệm nuôi dòng cá tra chịu mặn đã được triển khai tại Trường Thủy sản – Đại học Cần Thơ và một số vùng ven biển, nơi có điều kiện nước lợ tự nhiên (như Vĩnh Long, Cần Thơ, Tiền Giang và Cà Mau). Ngoài ra, nguồn giống cũng đã được chuyển giao cho doanh nghiệp và hộ nuôi để thử nghiệm thực tế.

Kết quả bước đầu cho thấy, trong điều kiện nước lợ đến 8‰, tỷ lệ sống của cá ở giai đoạn ương có thể đạt từ 10–25% ở giai đoạn giống và 60–70% ở giai đoạn nuôi thương phẩm. Tốc độ tăng trưởng ổn định, đặc biệt trong điều kiện độ mặn không vượt quá ngưỡng cho phép. Điều này chứng minh tính khả thi của mô hình trong sản xuất thực tế.

Về chất lượng thịt, nhiều đánh giá cho thấy cá tra nuôi trong môi trường nước lợ có thịt săn chắc hơn, ít mùi bùn và có thể đáp ứng tốt yêu cầu của thị trường xuất khẩu. Đây là yếu tố quan trọng giúp nâng cao giá trị sản phẩm và tạo lợi thế cạnh tranh.

Trại nuôi thử nghiệm cá tra chịu mặn tại Trường Thủy sản (Đại học Cần Thơ) - Ảnh Kim Anh.

- Giải pháp nào để phát triển cá tra chịu mặn thành sản phẩm thương mại quy mô lớn tại ĐBSCL?

- PGS.TS. Phạm Thanh Liêm: Để phát triển cá tra chịu mặn thành sản phẩm thương phẩm quy mô lớn, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp. Trước hết, Trường Thủy sản tiếp tục chương trình chọn giống cá tra chịu mặn thế hệ thứ hai (đàn G2) và hoàn thiện quy trình sản xuất giống cá tra chịu mặn để triển khai vào thực tế sản xuất.

Song song đó là xây dựng các mô hình nuôi chuẩn, điều chỉnh kỹ thuật nuôi và chuyển giao cho người dân, đặc biệt tại các vùng ven biển. Ngoài ra, cần quy hoạch vùng nuôi phù hợp, đầu tư hạ tầng thủy lợi và hệ thống cấp – thoát nước, đảm bảo điều kiện nuôi ổn định và giảm tác động môi trường.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới trong quản lý môi trường, thức ăn và sức khỏe cá nuôi nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất và đáp ứng các chứng nhận quốc tế cho sản phẩm cá tra xuất khẩu.

Đồng thời, xây dựng chuỗi liên kết từ các nhà cung ứng vật tư đầu vào đến người sản xuất và các doanh nghiệp tiêu thụ, chế biến xuất khẩu. Đại học Cần Thơ hiện đã có thỏa thuận với các doanh nghiệp trong chuỗi sản xuất nhằm phát triển thương hiệu cá tra chịu mặn để nâng cao giá trị sản phẩm trên thị trường quốc tế.

Cuối cùng, chính sách hỗ trợ từ Nhà nước, bao gồm tín dụng ưu đãi, đào tạo kỹ thuật và xúc tiến thương mại, sẽ là yếu tố quan trọng giúp mô hình này phát triển bền vững trong thời gian tới.

Cá tra chịu mặn được xem là bước tiến quan trọng trong quá trình tái cơ cấu ngành thủy sản ĐBSCL. Từ một loài cá nước ngọt truyền thống, cá tra đang dần thích ứng với điều kiện môi trường mới, mở rộng không gian sản xuất ra các vùng ven biển.

Với nền tảng khoa học từ Trường Thủy sản – Đại học Cần Thơ và sự tham gia của doanh nghiệp, mô hình này hứa hẹn sẽ góp phần nâng cao giá trị ngành hàng cá tra, đồng thời đảm bảo sinh kế cho người dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ nét.