Cá trứ danh miền nước dữ sông Đà

Cá sông Đà từ xa xưa đã là một đặc sản nổi danh. Sông rộng mênh mang, luồng lạch xiết, nước nguồn sạch… những yếu tố tự nhiên ấy tạo cho cá sông Đà ghi danh nhiều lần vào huyền thoại bởi những hương vị đặc thù, hiếm thủy sản nào bì kịp. Những “thủy quái” từng là niềm kiêu hãnh của xứ Mường, với cá chiên, cá quất, cá ngạnh, cá dầm xanh, cá anh vũ… thiên nhiên ban tặng, cũng từng có thời mai một bởi tốc độ sát cá kinh hoàng của người đời. Nhưng ở túi nước sông Đà hôm nay, mực nước đang lên cao, với độ sâu hơn 100m, nơi đó có một cộng đồng đang viết tiếp câu chuyện huyền thoại cá sông Đà với nghề nuôi cá lồng và làm du lịch trải nghiệm.

Nơi miền nước dữ

Dân xứ Mường, ai cũng biết sông Đà là nước dữ. Nhớ lại vào những năm 2000, khi lần đầu diện kiến sông Đà buổi chiều hè trong chuyến công tác lên xứ Mường, nhìn mặt nước trong xanh, phẳng lặng, gió mát rười rượi, không thể cưỡng lại cái đẹp huyền ảo và mong được thoát khí trời hè oi bức, tôi nhảy ùm xuống mé sông.

Tưởng tượng trước vài giây tiếp nước là sẽ đạt cảm giác khoan khoái, thư giãn cùng dòng sông xanh, nhưng thực tế lại trái ngược. Dòng chảy ngầm thật mạnh, vừa tiếp nước đã cuốn phăng ra xa trong nỗi ngạc nhiên dần pha chút sợ hãi. Khó khăn lắm mới dìu bơi vào bờ, mãi ở một đoạn xa phía dưới.

Một con “thủy quái” cá chiên nặng khoảng 50 ký được ngư dân thả lưới bắt ở sông Đà. Ảnh: Nguyễn Đức

Một trải nghiệm khó quên trong đời với vẻ ngoài hiền hòa nhưng “nội tâm” dữ dội của sông Đà, và cũng hiểu ra dòng chảy ấy đã dung dưỡng hoàn hảo những “thủy quái” như chiên, quất trọng lượng lên đến vài chục ký, dài cả mét, bao năm bám dưới đáy sông, trở thành món ngon hàng yến tiệc. Một dòng cá đặc hữu khác ở sông Đà là cá ngạnh, bé thôi nhưng cũng dữ, là giống ăn tầng đáy. Những chiên, quất, ngạnh… muốn thỉnh ra khỏi sông Đà, đều phải câu. Dân câu tự pha chế mồi, thả câu gần những hang hốc, vách đá dưới dòng sông để tìm về những món quà thiên nhiên ưu đãi.

Những “thủy quái” ấy khi đem chế biến, từ nấu, om, nướng, chiên, lẩu… kiểu gì cũng đạt đến cảnh giới ngon nức nở. Dù số lượng ngoài tự nhiên không còn như xưa, nhưng vẫn là niềm tự hào, là thước đo chất lượng nguồn nước. Bởi chỉ nơi có dòng chảy khỏe, nước trong, ít bùn, giàu khoáng, cá chiên - cá quất mới sống được. Khi hồ Hòa Bình hình thành, trở thành túi nước phục vụ thủy điện, cũng là túi chứa cá. Dòng chảy ngầm vẫn hoạt động không ngừng nghỉ dưới lòng hồ để cung cấp điện, và những “thủy quái” vẫn có khoảng trời riêng, đặc sản cá nước sâu ở hồ Hòa Bình vẫn đâu đó mang âm hưởng của sông Đà ngày xa xưa.

Cho tiềm năng bền vững

Trở lại mặt hồ Hòa Bình, thấy những bình yên buổi sớm ở khung cảnh, nhưng lại đang chộn rộn với những bè cá nuôi bám quanh lòng hồ, cá nuôi ở đây đang là mô hình kinh tế và du lịch ngày càng lớn dần cùng mặt nước. Tự nhận mình là người vào nghề non trẻ nhất trong làng bè Hòa Bình, anh Hà Văn Cương của hợp tác xã Passion chia sẻ: “Chúng tôi tận dụng lợi thế dòng chảy để nuôi cá bè, nhờ dòng chảy nên tạo ra nguồn nước thay đổi liên tục theo vận hành của thủy điện. Cá nuôi ở dòng nước ấy cũng có môi trường luôn chuyển động, thịt chắc không thua cá tự nhiên”.

Nói rồi anh chỉ thêm một số chiêu thức cơ bản để nhận định độ tươi ngon, mạnh khỏe của con cá, ấy là khi cắt lát, thịt cá phải chắc, sáng, vết cắt vừa dứt thì thịt cá phồng lồi lên, căng mọng.

Đoàn khách Tây Ban Nha tham quan mô hình nuôi cá ở hồ Hòa Bình.

Đi qua các bè cá trên mặt hồ, những dòng đang được nuôi phổ biến có cá lăng (lăng chấm, lăng vàng, lăng đuôi đỏ), cá ngạnh, cá rô phi, diêu hồng, cá tầm… Mỗi dòng cá, lại đáp ứng một ngách hẹp của thị trường. Lăng khỏe, nuôi lớn nhanh, nhưng dễ bệnh, cá ngạnh thịt chắc mà chậm lớn, rô phi (dòng lai kích thước lớn) đang được chuộng và nuôi nhiều vì liên quan đến xuất khẩu. Những con rô phi 2 - 4 kg là xuất hồ, lên xe tải đi về khắp các tỉnh thành hoặc về nhà máy chế biến để lên đường xuất ngoại. Nhớ lại một con số thống kê từ Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP): đến cuối quý III.2025 riêng con rô phi đã mang về kim ngạch xuất khẩu cho Việt Nam 57,3 triệu USD.

Kể chuyện đặc sản

Ở lòng hồ Hòa Bình, nghề nuôi cá có thêm một thú vị, ấy là nhiều loại cá nuôi ở đây có giống từ tự nhiên, do dân bản địa đánh bắt bằng cách thả đáy, làm hồ lô, bỏ mồi nhử, mỗi lần nhấc đáy là thu được vài chục cân cá giống, rồi đem phân loại, bán cho người nuôi. Cá giống thiên nhiên phát triển rất tốt, bởi vẫn được sinh trưởng trong môi trường nguyên bản, hợp nước, được cho ăn đúng ngày giờ, đủ chất nên cá phát triển tốt cả về trọng lượng lẫn vị thịt.

Tận dụng lợi thế dòng chảy và nguồn nước, nhiều hộ dân kết hợp nuôi cá và phát triển du lịch.

Nguồn cá thiên nhiên càng hạn hẹp, nghề nuôi cá lòng hồ Hòa Bình lại ngày một phát triển, đều đặn, mở thêm hướng mới là du lịch trải nghiệm, tham quan lòng hồ, bơi lội, đi thuyền, ngắm cảnh, chốt lại là một bữa cá hả hê tròn đầy phong vị đặc sản sông Đà. Ở hệ sinh thái kinh tế - du lịch đang dần phát triển trên dòng chảy sông Đà, mặt nước trở thành nguồn sinh kế, bè cá trở thành công cụ làm du lịch văn minh, nguồn tài nguyên nước sạch - mạnh - luôn chuyển động vẫn cứ dồi dào, dung dưỡng hoàn hảo cho cá và cả những ước mơ phát triển bền vững.

Trước mênh mang con nước lớn, câu chuyện cá sông Đà như chỉ là dấu mốc khởi đầu cho những phát triển tiếp nối về kỹ thuật nuôi trồng, quản lý, khai thác hợp lý và hiệu quả thứ tài nguyên vốn có là nguồn nước, là dòng chảy. Ở góc nhìn khác, người làm nghề trên mặt hồ không chỉ hướng đến nghề nuôi cá, mà họ còn có khả năng “bán” được những câu chuyện liên quan đến cá, từ cách chăm sóc, nuôi trồng, giới thiệu, chế biến… để tạo thành vòng lặp khép kín, đưa thương hiệu đặc sản cá sông Đà cùng những chuyện kể hấp dẫn, thú vị vượt xa nơi khởi phát của nó.

Bài và ảnh: Thiên An