Các lò luyện kim bị cơn sóng thần AI nuốt chửng

Ngành luyện kim đang đứng trước những áp lực

Giá nhôm, kim loại cơ bản của nền công nghiệp hiện đại đang leo thang với tốc độ chóng mặt, vượt qua mọi dự báo thận trọng trước đó. Trên Sàn giao dịch kim loại London (LME), hợp đồng tương lai kỳ hạn 3 tháng đã chính thức phá vỡ ngưỡng tâm lý 3.000 USD/tấn ngay sau kỳ nghỉ năm mới và chạm mốc 3.138 USD vào thứ Ba vừa qua, mức cao nhất kể từ tháng 4/2022.

Giới đầu tư ban đầu đổ lỗi cho hiệu ứng lan tỏa từ cơn sốt giá đồng, nhưng khi lớp sương mù tan đi, một sự thật nghiệt ngã hơn lộ diện: Ngành luyện nhôm đang bị đẩy vào chân tường trong một cuộc chiến sinh tồn không cân sức về năng lượng. Đối thủ của họ không phải là các đối thủ cạnh tranh truyền thống, mà là những trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (AI) khổng lồ đang "ngấu nghiến" điện năng với cái giá mà các nhà máy công nghiệp nặng không thể nào chi trả nổi.

"Điện đóng hộp" và bi kịch của những lò luyện kim trước cơn khát năng lượng

Để hiểu tại sao giá nhôm lại nhạy cảm với năng lượng đến vậy, người ta cần nhớ lại biệt danh kinh điển của loại kim loại này: "Canned Electricity" (Điện đóng hộp). Không giống như việc khai thác các kim loại khác, quy trình điện phân để tách một tấn nhôm từ quặng bauxite tiêu tốn một lượng điện năng khổng lồ, lên tới khoảng 15 megawatt, đủ để thắp sáng cho 3 đến 4 hộ gia đình trong suốt một năm ròng rã. Chính đặc tính thâm dụng năng lượng này đã biến giá điện thành yếu tố sống còn, quyết định biên lợi nhuận của mọi lò luyện nhôm trên thế giới.

Trong bối cảnh hiện tại, sự tăng giá của nhôm một phần được thúc đẩy bởi sự khan hiếm của đồng. Giá đồng đã tăng tới 42% trong năm qua và vẫn đang neo ở vùng đỉnh lịch sử do lo ngại về nguồn cung thắt chặt. Các nhà đầu tư và sản xuất, trong cơn khát nguyên liệu, đã bắt đầu nhìn sang nhôm như một vật liệu thay thế khả dĩ, nhất là khi giá nhôm "chỉ" tăng 17% trong cùng kỳ. Tuy nhiên, sự dịch chuyển nhu cầu này chỉ là bề nổi của tảng băng chìm. Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ: Ngay cả khi nhu cầu tăng, nguồn cung nhôm đang bị bóp nghẹt bởi cuộc khủng hoảng điện năng.

Các lò luyện kim từ Úc đến Châu Phi đang lần lượt gục ngã trước hóa đơn tiền điện. Rio Tinto, gã khổng lồ khai khoáng Anh-Úc, hồi tháng 10 năm ngoái đã phải cay đắng thừa nhận họ đang cân nhắc việc đóng cửa nhà máy luyện nhôm Tomago. Đây không phải là một cơ sở nhỏ lẻ, mà là nơi chiếm tới 40% tổng sản lượng nhôm của toàn nước Úc. Dù chính phủ Úc đã cam kết hỗ trợ để giữ cho lò luyện này hoạt động, nhưng sự việc là hồi chuông cảnh báo về tình trạng bấp bênh của ngành công nghiệp này.

Tình hình còn bi đát hơn tại Mozambique, nơi South32 (một công ty tài nguyên khác của Úc) vừa thông báo sẽ ngừng hoạt động lò luyện kim do công ty con vận hành vào giữa tháng 3 tới đây. Nguyên nhân trực tiếp là do thỏa thuận cung cấp điện hiện tại hết hạn, và công ty điện lực địa phương đã tăng giá hợp đồng mới lên mức cắt cổ. South32 buộc phải đi đến kết luận đau lòng rằng họ không thể duy trì hoạt động với mức chi phí năng lượng mới. Những vụ đóng cửa này không chỉ làm giảm nguồn cung toàn cầu mà còn gửi đi tín hiệu rằng: Sản xuất nhôm đang trở thành một hoạt động xa xỉ trong kỷ nguyên năng lượng mới.

Cuộc chiến không cân sức: Khi "cá mập" công nghệ đè bẹp ngành công nghiệp nặng

Điều đáng sợ nhất đối với ngành nhôm không phải là những khó khăn hiện tại, mà là tương lai u ám khi họ phải đối đầu với một đối thủ mới: Các trung tâm dữ liệu AI. Giới quan sát thị trường lo ngại rằng cuộc khủng hoảng cung cấp điện hiện nay mới chỉ là sự khởi đầu. Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo đang kéo theo nhu cầu xây dựng hàng loạt trung tâm dữ liệu (Data Center) quy mô lớn, và những cỗ máy tính toán này cũng "khát" điện không kém gì các lò luyện kim.

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã đưa ra những dự báo khiến bất kỳ giám đốc nhà máy nhôm nào cũng phải mất ngủ. Theo kịch bản cơ sở, lượng điện tiêu thụ toàn cầu của các trung tâm dữ liệu sẽ tăng gấp đôi trong giai đoạn 2024-2030 và gần gấp ba vào năm 2035. Trong cuộc đua giành giật từng megawatt điện này, các nhà máy nhôm đang thua trắng trước các tập đoàn công nghệ có túi tiền không đáy.

Molly Beerman, Giám đốc tài chính của Alcoa (tập đoàn nhôm hàng đầu thế giới) đã thẳng thắn chia sẻ trong một hội nghị vào tháng 9 năm ngoái: "Ngày nay, chúng tôi đang phải cạnh tranh trực tiếp với Amazon và Microsoft, những kẻ sẵn sàng trả hơn 100 USD cho mỗi megawatt giờ điện". Đây là một sự chênh lệch giá cả tàn khốc. Theo Hiệp hội Nhôm Hoa Kỳ, trong khi các công ty công nghệ sẵn sàng cam kết mức giá hơn 115 USD/MWh để nuôi sống các trung tâm dữ liệu phục vụ AI, thì các lò luyện nhôm chỉ có thể tồn tại nếu ký được các hợp đồng dài hạn 10-20 năm ở mức giá quanh quẩn 40 USD/MWh.

Sự chênh lệch này tạo ra một "bình thường mới" (new normal) đầy nghiệt ngã: Năng lượng sẽ chảy về nơi có biên lợi nhuận cao nhất, và đó chắc chắn không phải là ngành luyện kim. Ngay cả tại Mỹ, nơi chính phủ áp đặt mức thuế quan 50% đối với nhôm nhập khẩu nhằm bảo hộ sản xuất trong nước, tương lai vẫn rất mờ mịt. Thuế quan có thể ngăn chặn nhôm giá rẻ từ nước ngoài, nhưng không thể tạo ra điện giá rẻ cho các nhà máy trong nước. Nếu không có điện giá rẻ, không một hàng rào thuế quan nào có thể cứu vãn được ngành sản xuất nội địa.

Tập đoàn thương mại Nhật Bản Marubeni, trong dự báo công bố hồi tháng 12, đã nhận định giá nhôm sẽ chạm mốc 3.200 USD/tấn vào năm 2028. Eisuke Akasaka, Tổng giám đốc bộ phận kim loại nhẹ của Marubeni, đưa ra một cái nhìn thực tế và ảm đạm: "Nếu bạn nhìn vào cuộc cạnh tranh giành điện năng tại Mỹ, môi trường đối với ngành luyện nhôm đang trở nên khắc nghiệt hơn bao giờ hết. Trong tương lai, chỉ riêng việc duy trì các lò luyện hiện có đã là một kỳ tích, chứ chưa nói đến việc xây dựng thêm các nhà máy mới".

Tóm lại, đà tăng giá của nhôm hiện nay không chỉ là một biến động chu kỳ hàng hóa thông thường. Nó là hệ quả trực tiếp của cuộc chuyển dịch nền kinh tế toàn cầu từ công nghiệp nặng sang công nghệ số. Khi AI lên ngôi, "điện đóng hộp" (nhôm) đang trở nên khan hiếm vì dòng điện ấy giờ đây đang được ưu tiên để "nuôi" trí tuệ nhân tạo. Và cái giá phải trả cho sự tiến bộ công nghệ này chính là chi phí vật liệu xây dựng và sản xuất sẽ ngày càng đắt đỏ hơn.

Bùi Tú