Hiểm họa tiềm ẩn từ căn cứ quân sự bị chôn vùi dưới lớp băng ở Greenland

Mối đe dọa tiềm ẩn từ thời Chiến tranh Lạnh

Một căn cứ quân sự của Mỹ bị bỏ hoang từ lâu, được biết đến với tên gọi Trại Century, gần đây đã được phát hiện lại dưới lớp băng sau khi phi công của NASA tiến hành thử nghiệm radar trên không và chụp được hình ảnh về tàn tích của nó.

Trại Century. Ảnh tư liệu của quân đội Mỹ

Căn cứ này được xây dựng bí mật trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, nằm sâu khoảng 30 mét dưới bề mặt băng, trải rộng trên khu vực ước tính dài khoảng 2,4 km và rộng 2,4 km.

Từng được mô tả như một “thị trấn ngầm” khép kín, Trại Century được trang bị đầy đủ bệnh viện, nhà hát, nhà thờ và các cửa hàng, đồng thời vận hành bằng một lò phản ứng hạt nhân cỡ nhỏ. Tuy nhiên, khi băng tại Greenland tan chảy với tốc độ ngày càng nhanh, các nhà khoa học cảnh báo rằng lượng chất thải nguy hại còn tồn lưu tại địa điểm này có nguy cơ bị giải phóng ra môi trường trong tương lai.

Những chất thải này bao gồm các hóa chất độc hại, nước thải sinh học, nhiên liệu diesel và vật liệu phóng xạ. “Biến đổi khí hậu đã và đang đẩy nhanh quá trình phát tán các chất độc này”, ông James White, nhà khoa học khí hậu tại Đại học Colorado Boulder, nhận định.

Trại Century được xây dựng vào cuối thập niên 1950, với sự đồng thuận của chính phủ Mỹ và Đan Mạch, theo khuôn khổ Hiệp định Quốc phòng Greenland ký năm 1951.

Theo các tài liệu lịch sử, giới chức Đan Mạch từng tham gia vào quá trình quy hoạch cũng như giám sát tác động môi trường tại Trại Century, đồng thời đã chấp thuận việc thải một số loại chất thải phóng xạ trực tiếp xuống lớp băng bao phủ khu vực này. Vào thời điểm đó, các nhà khoa học và giới chức quân sự tin rằng băng ở Greenland sẽ chôn vùi vĩnh viễn mọi chất gây ô nhiễm. Tuy nhiên, giả định này hiện đang bị đặt dấu hỏi nghiêm trọng.

“Quan niệm cho rằng chất thải có thể bị chôn vùi mãi mãi dưới băng là không thực tế. Vấn đề là khi nào chúng sẽ bị lộ ra, hàng trăm, hàng nghìn hay hàng chục nghìn năm nữa. Biến đổi khí hậu khiến quá trình đó diễn ra nhanh hơn rất nhiều so với dự đoán ban đầu”, ông James White nhấn mạnh.

Những rủi ro môi trường liên quan đến Trại Century đang trở nên cấp bách hơn trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị tại Bắc Cực gia tăng. Tuần này, Tổng thống Donald Trump tiếp tục khẳng định tham vọng của Mỹ muốn kiểm soát Greenland, viện dẫn các lo ngại về an ninh quốc gia trước sự hiện diện ngày càng lớn của Nga và Trung Quốc trong khu vực.

“Việc kiểm soát khu vực này mang tính chiến lược rất cao. Hiện tại, Greenland đang có sự hoạt động của tàu Nga và Trung Quốc. Chúng ta cần Greenland vì lý do an ninh quốc gia”, ông Trump nói với các phóng viên.

Tuy nhiên, theo các nhà khoa học, căn cứ ngầm bỏ hoang này lại đại diện cho một dạng mối đe dọa hoàn toàn khác - không đến từ các đối thủ quân sự của Mỹ, mà xuất phát từ nguy cơ ô nhiễm môi trường ngày càng nghiêm trọng do biến đổi khí hậu.

Nguy cơ đáng lo ngại về môi trường

Một nhóm các nhà nghiên cứu quốc tế do Viện Hợp tác Nghiên cứu Khoa học Môi trường (CIRES) thuộc Đại học Colorado Boulder dẫn đầu, ước tính rằng Trại Century đang chứa khoảng 9.200 tấn chất thải vật chất, trong các công trình bỏ hoang, hệ thống đường hầm và cơ sở hạ tầng đường sắt.

Ngoài ra, địa điểm này còn lưu giữ khoảng 200.000 lít nhiên liệu diesel cùng một lượng đáng kể polychlorinated biphenyls (PCB) - nhóm hóa chất độc hại từng được sử dụng phổ biến trong sơn và thiết bị điện. PCB đặc biệt đáng lo ngại do khả năng phân hủy rất chậm và có liên quan đến ung thư, suy giảm hệ miễn dịch cũng như các rối loạn phát triển.

Trong nhiều thập kỷ, khí hậu lạnh giá của Bắc Cực đã khiến các chất ô nhiễm này bị đóng băng, khiến khu vực trở thành một dạng kho lưu trữ ô nhiễm toàn cầu. Tuy nhiên, các nhà khoa học cảnh báo rằng khi băng tan, các sông băng có thể biến thành nguồn phát tán ô nhiễm độc hại mới.

Theo nghiên cứu công bố năm 2016 của nhóm CIRES, phần lớn các căn cứ quân sự cũ tại Bắc Cực đã được xử lý hoặc làm sạch, song Trại Century là một trong năm căn cứ nằm trong băng gần Căn cứ Không quân Thule vẫn chưa được khắc phục hậu quả.

Ngoài chất thải hóa học và sinh học, Trại Century còn chứa vật liệu phóng xạ từ hệ thống làm mát của lò phản ứng hạt nhân từng được vận hành tại đây. Khi bị chôn vùi vào đầu thập niên 1960, lượng chất thải này có độ phóng xạ khoảng 1,2 tỷ becquerel, tương đương mức phóng xạ được sử dụng trong một số quy trình chẩn đoán y tế. Dù thấp hơn nhiều so với các thảm họa hạt nhân lớn, các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng sự hiện diện của vật liệu phóng xạ vẫn làm gia tăng rủi ro nếu hệ thống lưu trữ bị hư hỏng.

Hệ thống đường hầm của Trại Century rất ngoằn ngoèo và phân nhánh phức tạp dưới lớp băng, khiến việc lập bản đồ toàn diện gặp nhiều khó khăn. Radar xuyên băng từ trên không đã phát hiện các tín hiệu phản xạ mạnh trùng khớp với vị trí các đường hầm đã biết, song công nghệ hiện nay vẫn chưa thể xác định đầy đủ toàn bộ lượng chất thải bị chôn vùi.

Nhiên liệu diesel được lưu trữ trong các bể ngầm có thể vẫn tồn tại ở dạng lỏng, dù các nhà nghiên cứu cho rằng nhiều bể chứa có khả năng đã bị rò rỉ hoặc hư hỏng. Các mô hình dự báo cho thấy đến năm 2090, dòng chảy của băng và sự tích tụ tuyết có thể chôn vùi chất thải rắn ở độ sâu khoảng 67 mét và chất thải lỏng ở độ sâu gần 93 mét.

Dù điều này đồng nghĩa với việc ô nhiễm có thể chưa lộ ra bề mặt trong nhiều thập kỷ tới, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng việc chất thải bị chôn vùi không đồng nghĩa với việc môi trường sẽ trở nên an toàn.

Tranh cãi về chính trị và pháp lý

Ngoài rủi ro môi trường, Trại Century còn có nguy cơ trở thành nguồn phát sinh bất ổn về chính trị và pháp lý. Hiện nay, trách nhiệm xử lý và dọn dẹp Trại Century vẫn là vấn đề tranh cãi giữa Mỹ, Đan Mạch và Greenland. Mặc dù phần lớn chất thải do Mỹ để lại, Hiệp định Quốc phòng Greenland năm 1951 không lường trước được tác động của biến đổi khí hậu cũng như mức độ tự trị ngày càng lớn của Greenland.

Theo thỏa thuận này, các tài sản của Mỹ tại Greenland có thể được di dời hoặc xử lý sau khi tham vấn với chính quyền Đan Mạch. Nhưng vẫn chưa rõ liệu Đan Mạch có được tham vấn đầy đủ trong quá trình đóng cửa Trại Century hay không. Điều này làm dấy lên câu hỏi liệu lượng chất thải bị bỏ lại có còn được coi là tài sản hợp pháp của Mỹ hay không.

Các nhà nghiên cứu nhận định Trại Century có thể trở thành một trong những ví dụ thực tế đầu tiên cho thấy biến đổi khí hậu có khả năng làm bùng phát các tranh cãi quốc tế liên quan đến nguồn ô nhiễm bị lãng quên từ lâu - một dấu hiệu cảnh báo về những xung đột tương tự có thể xuất hiện trên toàn cầu khi băng tan và mực nước biển dâng cao làm lộ ra các chất thải nguy hại từng được cho là đã chôn cất an toàn.

Hồng Anh/VOV.VN (Tổng hợp)