Các nhà trung gian hòa giải chạy đua ngăn chiến tranh Mỹ - Iran tái bùng phát

Ảnh: Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian (phải) và Quốc vương Qatar Sheikh Tamim bin Hamad Al Thani đã gặp tại Moskva (Nga) ngày 26/10/2026. Ảnh: Anadolu

Các nỗ lực ngoại giao nhằm ngăn chiến tranh Mỹ - Iran tái bùng phát đang bước vào giai đoạn gấp rút, khi các bên vừa tìm kiếm thỏa thuận, vừa không ngừng phát đi lời cảnh báo quân sự. Trong bối cảnh đó, Iran để ngỏ cánh cửa ngoại giao nhưng đặt kết quả vào thái độ của Mỹ. Theo hãng thông tấn Mehr (Iran), Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 1/11 cho biết: "Các cuộc tham vấn đang được tiến hành, nhưng chúng tôi vẫn chưa đạt được kết luận cuối cùng, vì kết quả phụ thuộc vào câu trả lời mà phía bên kia đưa ra cho các câu hỏi của chúng tôi". Ông hy vọng Mỹ sẽ chọn “con đường ngoại giao thay vì các con đường khác”. Theo ông, Iran sẵn sàng cho cả phòng thủ lẫn ngoại giao, tùy vào “lý trí” của Washington.

Thông điệp của ông Araghchi xuất hiện khi cuộc đối đầu kéo dài nhiều tháng mà chưa có lối thoát. Theo Reuters, các bên vẫn bất đồng ở điểm cốt lõi: Mỹ muốn đưa chương trình hạt nhân của Iran vào bàn đàm phán ngay từ đầu, còn Iran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ phong tỏa các cảng biển và dỡ lệnh trừng phạt xuất khẩu dầu trước.

Đàm phán đi kèm đe dọa

Phía Mỹ theo đuổi cách tiếp cận tương tự: mở kênh đối thoại nhưng không loại trừ lựa chọn quân sự. Theo AP, phát biểu tại Đối thoại Manama, diễn đàn an ninh thường niên ở Bahrain, Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách Trung Đông Donald Blome nói: “Chúng tôi đã chìa tay ra đàm phán, các kênh liên lạc vẫn luôn mở và hoạt động tích cực. Đồng thời, chúng tôi cũng sẵn sàng đi theo hướng khác. Chúng ta không thể để Iran bắt khu vực này và nền kinh tế toàn cầu làm con tin”.

Ở cấp cao nhất, Tổng thống Mỹ Donald Trump thể hiện rõ cách tiếp cận hai mặt này. Trao đổi với phóng viên tại Palm Beach tối 31/10, ông Trump cho biết đàm phán “đang diễn ra tốt đẹp”, nhưng Iran “không đáng tin cậy lắm”. Ông nói Mỹ còn “một hoặc hai địa điểm” cần xử lý, trong đó có Pickaxe Mountain (một địa điểm ngầm bị nghi liên quan đến chương trình hạt nhân Iran): “Chúng tôi có thể xử lý các mục tiêu còn lại chỉ trong 10 phút. Chúng tôi có kế hoạch và có thể thực hiện rất nhanh chóng”. Về đàm phán, ông Trump nói thêm: “Họ đạt được thỏa thuận rồi lại rút lui. Họ muốn đạt được một thỏa thuận, và chúng ta sẽ xem liệu họ có thực sự ký kết hay không”.

Địa điểm ông Trump nhắc tới là mục tiêu Washington nhắm đến từ nhiều tháng qua nhưng chưa hành động. Tình báo phương Tây xác định Pickaxe Mountain là nơi Iran có thể cất giữ vật liệu hạt nhân, và Mỹ chưa tấn công địa điểm này trong chiến tranh. Theo Reuters, khu vực này nằm gần cơ sở làm giàu urani Natanz, có hai tổ hợp đường hầm sâu dưới lòng đất mà giới chuyên gia đánh giá vượt quá tầm với của những quả bom phá boongke mạnh nhất. Ngay từ giữa tháng 7 năm nay, ông Trump đã tuyên bố sẽ phá hủy địa điểm này.

Lần này, lời đe dọa đi kèm các bước chuẩn bị quân sự cụ thể. Theo tờ Wall Street Journal, vài giờ trước buổi trả lời báo chí, ông Trump có điện đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu trong bối cảnh Mỹ chuẩn bị nối lại các cuộc tấn công vào Iran. Trước đó, ông đã thảo luận phương án quân sự với Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM), Đô đốc Brad Cooper, Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth và Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, Tướng Dan Caine.

Dù vậy, Washington chưa đưa ra quyết định tấn công. Tại Atlanta, nơi diễn ra cuộc họp của các ngoại trưởng G20, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết Tổng thống Trump chưa quyết định tấn công Iran, dù trước đó có thông tin cho rằng ông có thể ra lệnh sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ. Ông cáo buộc Tehran “chủ động và công khai” nhằm vào tàu thương mại ở eo biển Hormuz, nhưng khẳng định ông Trump ưu tiên giải pháp ngoại giao. “Tôi sẽ không bình luận về tiến trình của các cuộc đàm phán đó cũng như bất kỳ khung thời gian nào, ngoài việc nói với các bạn rằng nếu có một giải pháp ngoại giao, chúng tôi sẽ sẵn sàng xem xét”, ông Rubio nói.

Trước sức ép từ Washington, Tehran đáp lại bằng lời cảnh báo cứng rắn. Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei tuyên bố: “Bất kỳ mức độ hoặc loại đe dọa nào cũng phải được đáp trả ngay lập tức, mạnh mẽ và không bị giới hạn về mặt địa lý”. Ông yêu cầu các chỉ huy quân sự Iran đưa “tất cả các loại tài sản hữu hình và vô hình thuộc về Mỹ - Israel” vào danh sách mục tiêu. Đài truyền hình nhà nước Iran cũng dẫn lời người phát ngôn quân đội Mohammad Akraminia tuyên bố: “Một cuộc chiến tranh tiềm tàng trong tương lai có thể kéo dài hơn các cuộc xung đột trước đây, và tổng thống Mỹ sẽ không thể quyết định thời điểm hay điều kiện kết thúc của nó”.

Lời cảnh báo của Iran không chỉ nhắm vào mục tiêu quân sự, mà còn đe dọa các hạ tầng kinh tế của khu vực. Iran từng cảnh báo có thể tính tới việc cắt các tuyến cáp ngầm dưới biển ở eo biển Hormuz. Các quan chức an ninh Iran cũng nói với Reuters rằng Tehran đã có kế hoạch tấn công các tuyến cáp ngầm vùng Vịnh nếu Mỹ và Israel nối lại tấn công.

Nỗ lực của các bên trung gian hòa giải

Trước nguy cơ leo thang, các nước vùng Vịnh muốn tránh vòng xung đột mới nhưng vẫn phòng bị cho kịch bản xấu nhất. Theo AFP, cố vấn ngoại giao của Tổng thống Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) Anwar Gargash phát biểu tại hội nghị ở Bahrain: “Chúng tôi hy vọng sẽ có một bước đột phá về mặt ngoại giao. Khu vực này không muốn trải qua một vòng xung đột nữa. Nhưng tôi nghĩ chúng ta cũng đã chuẩn bị sẵn sàng cho tình huống xấu nhất, như chúng ta đã từng chứng minh trước đây”.

Hiện Qatar và Pakistan đang giữ vai trò cầu nối chính, tìm cách chấm dứt chiến tranh trước lo ngại giao tranh bùng phát trở lại sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ ngày 3/11. Theo Reuters, các phái viên Iran và Qatar đã thảo luận hơn 12 giờ tại Tehran hôm 30/10. Trước đó hôm 25/10, các nhà trung gian Qatar trao cho Iran một dự thảo thỏa thuận chấm dứt chiến tranh, trong đó mỗi bên thực hiện các bước xây dựng lòng tin và một số quốc gia đứng ra bảo đảm. Qatar đã phối hợp với Washington trước khi chuyển dự thảo tới Tehran. Tuy nhiên, một quan chức cấp cao Iran tham gia đàm phán nói với Reuters rằng Qatar chỉ đưa ra “những ý tưởng không thể chấp nhận, chứ không phải một đề xuất”, và Iran không thay đổi lập trường trên vấn đề hạt nhân.

Bất chấp bất đồng đó, Doha vẫn là điểm đến của các cuộc tham vấn. Ngoại trưởng Araghchi xác nhận rằng một phái đoàn Iran đang ở Doha để tiếp tục làm việc với bên trung gian, và Tehran đã xem xét lá thư của Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance, coi nỗ lực mở lại đối thoại của Washington là “bước đi tích cực”. Tuy nhiên, theo hãng thông tấn nhà nước IRNA, ông nhấn mạnh “hiện tại, Iran không có kế hoạch gặp gỡ các quan chức Mỹ”.

Ngoài khu vực, châu Âu cũng lên tiếng ủng hộ giải pháp hòa bình. Đại diện cấp cao phụ trách chính sách đối ngoại của Liên minh châu Âu (EU) Kaja Kallas nói với AFP: “Chúng tôi kêu gọi một giải pháp ngoại giao, và thực sự, leo thang không mang lại lợi ích cho bất kỳ ai”.