Cách Mỹ - Israel dùng AI để tấn công Iran với tốc độ và độ chính xác chưa từng có

Các cuộc tấn công của Mỹ và Israel nhắm vào Iran diễn ra với tốc độ và độ chính xác chưa từng có, nhờ nhiều tháng chuẩn bị, việc tập hợp lực lượng quân sự quy mô lớn và một loại “vũ khí” tiên tiến chưa từng được triển khai ở quy mô này trước đây: AI (trí tuệ nhân tạo).

Các công cụ AI đang hỗ trợ thu thập tình báo, lựa chọn mục tiêu, lập kế hoạch oanh kích và đánh giá thiệt hại chiến trường với tốc độ chưa từng thấy. AI cũng giúp các chỉ huy quản lý nguồn cung từ đạn dược đến phụ tùng thay thế, đồng thời lựa chọn loại vũ khí phù hợp nhất cho từng mục tiêu.

Một cuộc không kích hôm 6.3 đã thắp sáng bầu trời Tehran - Ảnh: Getty Images

Trước khi các tiêm kích Israel phóng tên lửa đạn đạo khiến Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng tại nơi ông trú ẩn cách đây một tuần - sự kiện châm ngòi cho cuộc chiến hiện nay, các cơ quan tình báo Israel đã theo dõi nhiều camera giao thông bị xâm nhập ở Tehran và nghe lén cuộc liên lạc của những quan chức cấp cao trong nhiều năm. Họ ngày càng dựa vào AI để sàng lọc lượng lớn dữ liệu liên lạc bị chặn thu (bắt được thông tin liên lạc của bên khác mà họ không biết).

Việc sử dụng AI trong chiến dịch chống Iran là kết quả nhiều năm nghiên cứu của Bộ Quốc phòng Mỹ cũng như các bài học rút ra từ quân đội các nước khác. Nhờ sự hỗ trợ của Mỹ, Ukraine ngày càng phụ thuộc vào AI trong cuộc chiến với Nga. Israel đã sử dụng AI trong các cuộc xung đột ít nhất từ cuộc tấn công của Hamas vào tháng 10.2023.

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth đã kêu gọi đẩy nhanh việc áp dụng AI để xây dựng một lực lượng chiến đấu lấy công nghệ này làm trung tâm. Ông đang vướng vào một cuộc tranh cãi công khai với công ty khởi nghiệp Anthropic, nhà cung cấp AI quan trọng, trong khi Bộ Quốc phòng Mỹ cũng ký hợp đồng với OpenAI để sử dụng các mô hình AI trong môi trường mật.

Tổng thống Donald Trump đã ra lệnh cho mọi cơ quan liên bang Mỹ ngừng sử dụng sản phẩm của Anthropic. Tuy nhiên, các quan chức Mỹ cho biết cuộc chiến ở Iran đang cho thấy giá trị của mô hình Claude do Anthropic phát triển.

Tác động tức thời lớn nhất của AI

Mỹ và Israel từ chối tiết lộ chi tiết cách họ sử dụng AI trong cuộc xung đột đang mở rộng, nhưng những phát biểu gần đây của các lãnh đạo quân sự và chuyên gia kỹ thuật đã phần nào hé lộ một số thông tin.

Phần lớn ứng dụng AI trong quân sự nhằm cung cấp cho các chỉ huy và nhà lập kế hoạch thông tin đầy đủ hơn, nhanh hơn so với hiện nay. Điều này cho phép họ đưa ra quyết định tốt hơn và nhanh hơn đối phương, từ đó giành lợi thế trên chiến trường.

Mỹ cho biết đã tấn công hơn 3.000 mục tiêu tại Iran kể từ khi bắt đầu chiến dịch hôm 28.2, sử dụng nhiều loại vũ khí khác nhau như drone (máy bay không người lái) tấn công phóng từ tàu chiến, tiêm kích F-22 cất cánh từ Israel và máy bay ném bom tàng hình B-2 bay từ Mỹ.

Dù AI giúp xử lý sự phức tạp trong việc điều phối số lượng lớn máy bay và vũ khí, việc sử dụng công nghệ này vẫn còn hạn chế và rủi ro từ những quyết định sai lầm vẫn rất lớn. Các nhà điều tra quân sự Mỹ tin rằng lực lượng Mỹ có thể đã thực hiện một vụ không kích trong ngày đầu chiến tranh khiến hàng chục trẻ em thiệt mạng tại một trường tiểu học nữ sinh ở Iran, theo tờ WSJ.

Khi nhắc đến AI quân sự, nhiều người nghĩ đến những robot sát thủ, nhưng trên thực tế các ứng dụng lớn nhất của công nghệ này hiện nay thường nằm ngoài chiến trường, trong những lĩnh vực tốn nhiều thời gian và nhân lực như tình báo, lập kế hoạch nhiệm vụ, hậu cần.

Những lĩnh vực đó đặc biệt phù hợp để AI nâng cao hiệu quả, bởi trong quân đội, cứ 10 người thì tối đa chỉ có 2 người trực tiếp chiến đấu, còn 90% nhân sự làm các nhiệm vụ hỗ trợ.

Các công cụ AI của Bộ Quốc phòng Mỹ tương tự GPT do OpenAI phát triển và mô hình ngôn ngữ lớn phổ biến khác, nhưng được giới hạn trong lĩnh vực chiến tranh và được huấn luyện cho những nhiệm vụ cụ thể bằng dữ liệu liên quan, nhằm tránh những lỗi và sự thiếu chính xác thường gặp ở AI.

Tuy vậy, chiến tranh là một trong những hoạt động phức tạp và hỗn loạn nhất của con người, tạo ra những thách thức đặc biệt ngay cả với công nghệ AI tiên tiến nhất. Jack Shanahan, cựu trung tướng không quân Mỹ từng là giám đốc AI đầu tiên của Lầu Năm Góc, cho biết việc xây dựng AI quân sự rất khó khăn vì nhiều dữ liệu dùng để huấn luyện đã lỗi thời hoặc không rõ ràng.

“Bộ Quốc phòng Mỹ được xây dựng như một công ty phần cứng trong thời đại công nghiệp và phải vật lộn để trở thành công ty kỹ thuật số trong kỷ nguyên lấy phần mềm làm trung tâm”, theo Jack Shanahan, người từng giám sát một dự án sử dụng AI ở Iraq có tên Maven cách đây gần một thập kỷ.

Một sĩ quan Hải quân Mỹ theo dõi vụ phóng tên lửa tấn công mặt đất Tomahawk hồi đầu tuần này - Ảnh: Getty Images

Các cuộc tấn công quân sự bắt đầu bằng việc thu thập thông tin tình báo. Việc thu thập và phân tích thông tin này có thể đòi hỏi hàng nghìn nhà phân tích phải làm việc hàng giờ liền để xem xét các dữ liệu liên lạc bị chặn thu, ảnh chụp và hình ảnh radar khi họ cố gắng xác định vị trí của các bệ phóng tên lửa, đường hầm và mục tiêu khác.

Theo những sĩ quan Mỹ từng làm việc trong lĩnh vực này, các nhà phân tích chỉ có thể kiểm tra tối đa 4% lượng thông tin tình báo được thu thập.

“Tác động tức thời lớn nhất của AI là trong lĩnh vực tình báo”, Đại tá Yishai Kohn, người đứng đầu bộ phận lập kế hoạch, kinh tế và CNTT của Bộ Quốc phòng Israel, tiết lộ.

“Nhiều nhiệm vụ tiềm năng đơn giản là không bao giờ được thực hiện vì không có đủ nhân lực để đánh giá thông tin tình báo quan trọng”, ông nói thêm.

Công nghệ thị giác máy tính được hỗ trợ bởi AI giờ đây có thể nhanh chóng phát hiện số lượng lớn mục tiêu, với khả năng phân biệt các mẫu máy bay hoặc phương tiện cụ thể. AI cũng có thể nghe và tóm tắt những cuộc trò chuyện quan trọng từ dữ liệu chặn thu.

“Các cơ quan tình báo đã có sẵn lượng video khổng lồ và AI hiện nay cho phép họ tìm đúng thứ cần thiết trong đại dương dữ liệu”, Matan Goldner, Giám đốc điều hành hãng phần mềm Conntour (Israel), cho biết. Conntour bán phần mềm cho các cơ quan an ninh của Israel và các quốc gia khác. Phần mềm đó cho phép họ truy vấn các cơ sở dữ liệu video theo cách tương tự như cách mô hình ngôn ngữ lớn được dùng để tìm những mẫu hoặc quy luật trong văn bản.

Cũng giống như AI dành cho thị trường đại chúng, người dùng có thể đào sâu kết quả tìm kiếm bằng các truy vấn, chẳng hạn xác định mọi bệ phóng tên lửa nằm gần một bệnh viện. Họ cũng có thể thiết lập hệ thống để cảnh báo khi một sự kiện xảy ra, chẳng hạn "Hãy thông báo cho tôi mỗi khi có người chụp ảnh gần căn cứ quân sự này".

Quân đoàn Dù số 18 của Lục quân Mỹ, sử dụng phần mềm của công ty dữ liệu Palantir Technologies trong chuỗi diễn tập mang tên Scarlet Dragon, đã đạt hiệu quả lựa chọn mục tiêu cao nhất lịch sử quân đội Mỹ, tương đương kỷ lục từng lập tại Iraq, theo Emelia Probasco - chuyên gia cao cấp tại Trung tâm An ninh và Công nghệ Mới nổi thuộc Đại học Georgetown. Nhờ AI, đơn vị này đạt được thành tích đó chỉ với 20 người, so với hơn 2.000 nhân sự từng được sử dụng ở Iraq, bà Emelia Probasco nói.

Đô đốc Pierre Vandier, sĩ quan cấp cao phụ trách chuyển đổi số của NATO, tiết lộ quân đội các nước thuộc NATO đang sử dụng AI để theo dõi hạm đội tàu chở dầu bí mật của Nga, quét hàng triệu km² nhiều lần mỗi ngày để tìm kiếm các tàu đang chuyển nhiên liệu trái phép trên biển. Hình ảnh sau đó được liên kết với thông tin nhận dạng tàu để theo dõi sát sao hơn và có thể thực hiện các biện pháp xử lý cần thiết, ông cho biết thêm.

Pierre Vandier cho biết AI đang biến việc phân tích tình báo quân sự từ “một nhiệm vụ mò mẫm trong bóng tối để tìm mục tiêu… thành sàng lọc hàng đống mục tiêu”.

"Số lượng mục tiêu bạn có thể xác định thông qua AI đang tăng vọt", ông nói.

Từ nhiều tuần… rút ngắn xuống còn vài ngày

Để ưu tiên mục tiêu và xây dựng kế hoạch hành động, Bộ Quốc phòng Mỹ ngày càng sử dụng AI để chạy các mô hình và mô phỏng chiến tranh kỹ thuật số. Năm ngoái, họ ký hợp đồng với công ty Strategy Robot ở thành phố Pittsburgh (bang Pennsylvania) để phát triển hệ thống có thể phân tích hàng loạt kịch bản dù thông tin không hoàn hảo. Từ hàng triệu lần mô phỏng hoặc thử nghiệm khác nhau, các nhà lập kế hoạch có thể tập trung vào những phương án hành động có khả năng đạt được mục tiêu cao hơn.

Trước thời đại AI, sau khi thống nhất khung kế hoạch sơ bộ cho một chiến dịch, các chỉ huy và chuyên gia phải mất nhiều tuần xây dựng kế hoạch chi tiết, tạo ra những tập tài liệu dày cộp. Giờ đây, AI có thể rút ngắn quá trình này xuống còn vài ngày.

Việc lập kế hoạch cho bất kỳ chiến dịch quân sự nào, từ nhiệm vụ nhanh nhằm bắt giữ nhà lãnh đạo Venezuela Nicolás Maduro hồi tháng 1 đến cuộc chiến với Iran, đều cần sự tham gia của nhiều chuyên gia như sĩ quan tình báo, chỉ huy chiến đấu, chuyên gia vũ khí và quản lý hậu cần. Các cuộc họp có thể có khoảng 40 người tham gia.

“Mỗi khi thêm người vào quá trình lập kế hoạch, thời gian lại kéo dài hơn”, một sĩ quan Lục quân Mỹ tại châu Âu cho hay.

Khi kế hoạch thay đổi, từng chuyên gia phải điều chỉnh phần việc của mình, kéo theo hàng loạt thay đổi liên quan. Ví dụ, nếu tình báo xác định mục tiêu ném bom ở xa hơn dự kiến, chỉ huy có thể chọn máy bay hoặc vũ khí khác, điều này lại ảnh hưởng đến lịch bay, nhân sự phi hành đoàn và lượng nhiên liệu.

Trước đây, việc cập nhật tất cả các yếu tố này rất chậm và mang tính chủ quan. Hiện nay, AI có thể xử lý các tương tác phức tạp gần như ngay lập tức, tính toán tác động dây chuyền của mỗi thay đổi với hoạt động tác chiến quân sự.

Khi một cuộc tấn công diễn ra, AI cũng giúp đánh giá thiệt hại chiến trường nhanh hơn thông qua phân tích hình ảnh, tương tự như khi xử lý dữ liệu tình báo ban đầu. Dù chất lượng phân tích vẫn phụ thuộc vào chất lượng hình ảnh, vốn bị ảnh hưởng bởi thời tiết hoặc việc mục tiêu có nằm trên mặt đất hay không, khả năng kết hợp nhiều nguồn thông tin khác nhau của AI đang làm thay đổi lĩnh vực này.

Trong quá trình gọi là hợp nhất cảm biến, AI có thể kết hợp dữ liệu hình ảnh, radar, tín hiệu nhiệt và phân tích hóa học để đưa ra danh sách các kết luận khả dĩ. Việc nhanh chóng xác định các cuộc tấn công thành công hay thất bại giúp cập nhật danh sách mục tiêu tiếp theo.

Tuy nhiên, có một điều AI không thể thay thế được là khả năng phán đoán của con người.

Nhiều quan chức quân đội tham gia vào các dự án AI cảnh báo rằng khả năng của công nghệ này có nguy cơ dẫn đến sự phụ thuộc quá mức vào thông tin mà nó cung cấp - xu hướng gắn liền với câu nói “Máy tính bảo phải làm vậy”.

Việc giao phó các quyết định cho AI là “mối lo ngại nghiêm trọng”, theo bà Emelia Probasco - người từng giữ nhiều chức vụ trong Hải quân Mỹ.

Emelia Probasco nói rằng cũng như các hệ thống vũ khí khác, cần phải thực hiện các biện pháp bảo vệ để hạn chế rủi ro. Tuy nhiên, hiện nay đầu tư cho hạ tầng kiểm soát này vẫn còn thiếu.

Sơn Vân