Cách Trung Quốc đưa di sản ra khỏi bảo tàng

Những tác phẩm điêu khắc đá nghìn năm tuổi từ thời nhà Tống giữa cánh đồng lúa mì ở Củng Nghĩa, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Ảnh: VCG

"Bảo tàng ngoài trời" giữa cánh đồng lúa mì

Tháng 6 là mùa thu hoạch ở làng Baling, huyện Củng Nghĩa, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Trên những cánh đồng lúa mì trải dài, các máy gặt hoạt động liên tục bên cạnh những pho tượng đá cổ được tạc từ thời nhà Tống (960-1126).

Baling, có nghĩa là "Tám lăng mộ", là nơi lưu giữ 1.027 hiện vật điêu khắc đá còn sót lại dọc theo con đường dẫn tới khu lăng mộ hoàng gia. Nơi đây thường được ví như một "bảo tàng ngoài trời về nghệ thuật điêu khắc cổ đại".

Điều khiến địa điểm này trở nên đặc biệt là các di vật không tách rời khỏi môi trường nguyên gốc. Thay vì được đưa vào bảo tàng, những pho tượng vẫn tồn tại giữa làng quê, trên những cánh đồng được bồi đắp bởi phù sa sông Hoàng Hà qua nhiều thế hệ.

"Ở đây, giữa những cánh đồng này, lịch sử hiện hữu rõ rệt. Không bảo tàng nào có thể mang lại trải nghiệm như vậy", một du khách đến từ tỉnh Tứ Xuyên chia sẻ.

Tuy nhiên, cách bảo tồn này cũng khiến nhiều người đặt câu hỏi. Vì sao những pho tượng hàng trăm năm tuổi không được đưa vào không gian khép kín để tránh tác động của thời tiết?

Theo ông Zhu Xingli, người đứng đầu Cơ quan Quản lý di tích văn hóa Củng Nghĩa, việc bao bọc bằng kính không phải lúc nào cũng là giải pháp tốt nhất.

"Trong nhiều thế kỷ, các hiện vật đã tồn tại qua những mùa đông giá lạnh và mùa hè nóng bức. Kính có thể cản trở sự lưu thông không khí và giữ nhiệt, tạo ra môi trường bất lợi cho việc bảo tồn", ông giải thích.

Theo ông, bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ hiện vật mà còn là duy trì mối quan hệ giữa di sản với cảnh quan tự nhiên và môi trường văn hóa đã bao quanh chúng suốt nhiều thế hệ.

Tử Cấm Thành là một trong những công trình tiêu biểu nằm trên Trục Trung tâm Bắc Kinh, Di sản Thế giới được UNESCO ghi danh năm 2024. Ảnh: Xinhua

Khi di sản bước ra khỏi bảo tàng

Baling chỉ là một ví dụ trong chiến lược bảo tồn di sản rộng lớn hơn của Trung Quốc.

Năm 2023, nước này khởi động cuộc khảo sát di sản văn hóa toàn quốc mới nhất. Chương trình không chỉ rà soát khoảng 767.000 địa điểm đã được ghi nhận trước đó mà còn phát hiện thêm hơn 130.000 địa điểm di sản mới.

Song song với đó, hệ thống bảo tàng tiếp tục phát triển mạnh. Theo số liệu chính thức, Trung Quốc hiện có hơn 7.000 bảo tàng đăng ký hoạt động. Trong năm 2025, các bảo tàng đã tổ chức khoảng 45.000 cuộc triển lãm và đón 1,56 tỉ lượt khách tham quan.

Tuy nhiên, giới quản lý văn hóa ngày càng nhấn mạnh rằng không phải mọi di sản đều cần được đưa vào không gian trưng bày.

Trong những năm gần đây, triết lý bảo tồn của Trung Quốc dần mở rộng từ việc lưu giữ hiện vật sang bảo tồn tổng thể môi trường văn hóa, không gian lịch sử và đời sống cộng đồng gắn với di sản.

Một ví dụ khác là Trục Trung tâm Bắc Kinh, tuyến không gian lịch sử dài 7,8km chạy theo hướng Bắc - Nam, kết nối nhiều công trình biểu tượng của thủ đô và là một trong những Di sản Thế giới của Trung Quốc.

Tại nhiều khu vực lịch sử dọc theo Trục Trung tâm Bắc Kinh, các công trình cũ được trùng tu và tái sử dụng thay vì phá bỏ. Những giá trị kiến trúc truyền thống được giữ gìn, trong khi các không gian từng bị bỏ trống được chuyển đổi thành các cơ sở lưu trú, dịch vụ và sinh hoạt cộng đồng phù hợp với nhu cầu hiện đại.

Theo các đơn vị tham gia bảo tồn, mục tiêu không chỉ là gìn giữ diện mạo lịch sử mà còn tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Đối với nhiều cư dân, quá trình cải tạo vẫn duy trì được bản sắc vốn có của khu phố, từ kiến trúc truyền thống đến không gian sinh hoạt quen thuộc, qua đó giúp di sản trở thành một phần của cuộc sống hằng ngày thay vì chỉ tồn tại như những dấu tích của quá khứ.

Theo ông Du Xiaofan, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên Đất đai và Văn hóa thuộc Đại học Phục Đán, việc bảo tồn di sản không nên chỉ dừng lại ở việc lưu giữ quá khứ.

Điều quan trọng hơn là duy trì mối liên hệ tinh thần và văn hóa giữa con người với di sản, để những giá trị ấy tiếp tục được truyền lại cho các thế hệ tương lai.

Khi đó, di sản không chỉ là những hiện vật được bảo quản trong tủ kính mà trở thành một phần sống động của đời sống đương đại.