Cải cách giá điện: Cần phản ánh đúng chi phí, giá trị hệ thống và bảo đảm công bằng

Chuyên gia năng lượng Hoàng Tuấn Dũng, giảng viên Học viện Hàng không Việt Nam: Cải cách giá điện không nên chỉ được nhìn nhận là vấn đề điều chỉnh giá bán lẻ, mà cần được xem là quá trình thiết kế lại các tín hiệu kinh tế nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống điện.
Đảng, Nhà nước và Chính phủ đã xác định mục tiêu tăng trưởng hai con số trong những năm tới. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần bảo đảm đủ điện năng cung cấp cho nền kinh tế. Việc sửa đổi, bổ sung Luật Điện lực hướng tới hoàn thiện cơ chế vận hành thị trường điện, tháo gỡ các điểm nghẽn trong đầu tư phát triển nguồn và lưới điện.
Bên cạnh đó, sửa đổi Luật Điện lực cũng góp phần xây dựng cơ chế giá điện phù hợp hơn với yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và chuyển dịch năng lượng. Theo tôi, cải cách giá điện không nên chỉ được nhìn nhận là vấn đề điều chỉnh giá bán lẻ, mà cần được xem là quá trình thiết kế lại các tín hiệu kinh tế nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống điện.
Từ góc độ này, cải cách giá điện cần quan tâm một số vấn đề trọng tâm.
Thứ nhất, bảo đảm nguyên tắc minh bạch và phản ánh đúng chi phí trong hình thành giá điện. Cơ chế thị trường không đồng nghĩa với việc mọi rủi ro và chi phí đều được chuyển sang khách hàng sử dụng điện. Cần phân định rõ các chi phí khách quan với những khoản chi phí phát sinh do đầu tư, quản lý hoặc vận hành chưa hiệu quả.
Việc kiểm toán, thẩm định độc lập và công khai các thành phần cấu thành giá điện sẽ góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình, đồng thời củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp đối với cơ chế điều hành giá điện.
Thứ hai, từng bước đổi mới cơ cấu biểu giá điện. Việc áp dụng giá điện hai thành phần, gồm giá công suất đăng ký với lưới điện và giá điện năng tính theo số kWh tiêu thụ thực tế, có thể giúp giảm tải trong giờ cao điểm và khuyến khích tiết kiệm năng lượng.
Tuy nhiên, cơ chế này nên được triển khai theo lộ trình, trước hết đối với nhóm khách hàng công nghiệp và thương mại có hệ thống đo đếm phù hợp. Quá trình áp dụng cần đi kèm đánh giá tác động, tránh tạo thêm gánh nặng không hợp lý cho doanh nghiệp nhỏ và hộ gia đình.
Thứ ba, xây dựng cơ chế giá phù hợp cho nguồn điện linh hoạt và hệ thống lưu trữ. Khi tỷ trọng điện gió, điện mặt trời tăng lên trong những năm tới, hệ thống điện sẽ cần nhiều hơn các nguồn có khả năng điều chỉnh công suất, dự phòng và hỗ trợ ổn định vận hành như hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS), hydrogen xanh...
Do đó, cần nghiên cứu cơ chế thanh toán minh bạch cho các hệ thống BESS, thủy điện tích năng, hydrogen xanh cũng như các dịch vụ điều tần, điều áp và dự phòng. Đây là những yếu tố cần được quan tâm trong quá trình hoàn thiện cơ chế giá điện, nhằm phản ánh phù hợp hơn giá trị đóng góp của từng loại nguồn điện và dịch vụ đối với hệ thống.
Thứ tư, thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh gắn với bảo đảm an sinh xã hội. Việc tiến tới thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh, xóa bỏ cơ chế bù chéo (cross-subsidy) là cần thiết. Tuy nhiên, quá trình này cần đánh giá riêng tác động đối với hộ nghèo, hộ chính sách, người thuê trọ và các nhóm dễ bị tổn thương.
Theo đó, cải cách cơ chế giá cần tính đến khả năng tiếp cận điện của các nhóm khách hàng, bảo đảm mục tiêu phát triển thị trường điện cạnh tranh không làm gia tăng những gánh nặng bất hợp lý đối với các đối tượng cần được hỗ trợ.
Thứ năm, hoàn thiện cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) và điện tự sản xuất, tự tiêu thụ. Cần làm rõ trách nhiệm theo hợp đồng, phí sử dụng lưới điện, chi phí cân bằng hệ thống, quy trình xác thực chứng chỉ năng lượng tái tạo và các quy định về xử lý lượng điện dư.
Việc hoàn thiện những nội dung này sẽ góp phần tạo cơ sở khuyến khích đầu tư tư nhân, đồng thời thúc đẩy hoạt động thu mua năng lượng tái tạo của các doanh nghiệp.
Thứ sáu, khuyến khích phát triển năng lượng tái tạo thông qua cơ chế FIP. Cơ chế FIP (Feed-in Premium - giá mua điện cộng thêm) là một hướng cần được quan tâm. Theo cơ chế này, nhà sản xuất điện bán điện trực tiếp trên thị trường điện cạnh tranh theo giá thị trường và nhận thêm một khoản tiền thưởng cố định hoặc thả nổi (premium) trên mỗi kWh điện phát ra.
Việc nghiên cứu, áp dụng cơ chế này sẽ góp phần khuyến khích phát triển các nguồn năng lượng tái tạo thông qua việc kết hợp tín hiệu giá của thị trường với khoản hỗ trợ bổ sung.
Nhìn chung, cải cách giá điện cần được đặt trong tổng thể quá trình hoàn thiện thị trường điện, bảo đảm phản ánh đúng chi phí, giá trị đóng góp của các nguồn điện và dịch vụ đối với hệ thống, đồng thời hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp, người dân và các chủ thể tham gia thị trường. Đây cũng là những vấn đề cần được quan tâm trong quá trình sửa đổi, bổ sung Luật Điện lực, nhằm đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và chuyển dịch năng lượng trong thời gian tới.
