Cải cách thủ tục hành chính: 'Cú hích' thể chế cho mục tiêu tăng trưởng hai con số

Mới đây, Thường trực Chính phủ họp về cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh và phân cấp giải quyết thủ tục theo Kết luận 18. Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu coi cải cách thủ tục là giải pháp trực tiếp giảm chi phí, thời gian cho người dân, doanh nghiệp, góp phần đạt mục tiêu tăng trưởng hai chữ số.

Hiện còn 198 ngành, nghề kinh doanh có điều kiện với 4.603 điều kiện kinh doanh. Theo yêu cầu Trung ương, các bộ phải cắt giảm tối thiểu 30% số ngành, nghề này và loại bỏ toàn bộ điều kiện không cần thiết. Xung quanh nội dung này, PetroTimes đã trao đổi với TS. Nguyễn Trí Hiếu để có góc nhìn cụ thể hơn.

Cải cách thủ tục hành chính cần thực tế hơn để đạt tăng trưởng “hai con số”

Theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, việc cắt giảm 30% ngành nghề kinh doanh có điều kiện là bước đi cần thiết, mang tính “mở cửa” cho nền kinh tế. Trong nhiều năm, hệ thống điều kiện kinh doanh chồng chéo đã hạn chế khả năng gia nhập thị trường, làm giảm động lực mở rộng sản xuất của doanh nghiệp.

Tiến sĩ Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia ngành tài chính ngân hàng.

Khi các rào cản này được tháo gỡ, doanh nghiệp sẽ có thêm không gian để phát triển. Tuy nhiên, TS. Hiếu nhấn mạnh, đây mới chỉ là điều kiện cần chứ chưa phải điều kiện đủ để đạt tăng trưởng “hai con số”. Để nền kinh tế bứt phá, cần hội tụ nhiều yếu tố khác như khả năng tiếp cận vốn, chất lượng nguồn nhân lực, công nghệ và thị trường.

Một điểm đáng chú ý là việc nhận diện các “điều kiện kinh doanh không cần thiết”. Theo TS. Hiếu, đó là những quy định mang tính hình thức, không gắn với quản lý rủi ro nhưng lại hạn chế quyền tự do kinh doanh. Điển hình là các quy định khống chế tỷ lệ sở hữu cổ phần một cách cứng nhắc trong một số lĩnh vực.

Những rào cản này không chỉ làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư mà còn hạn chế dòng vốn trung và dài hạn. Do đó, việc rà soát, nới lỏng hoặc bãi bỏ các điều kiện không còn phù hợp là yêu cầu cấp thiết.

Tuy nhiên, bài học từ các đợt cải cách trước cho thấy nguy cơ “cắt điều kiện này, mọc giấy phép kia” luôn hiện hữu. Để tránh tình trạng này, cần thay đổi căn bản tư duy quản lý, chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, đồng thời xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn minh bạch và cơ chế giám sát hiệu quả.

Giảm chi phí tuân thủ: Thách thức nằm ở khâu thực thi

Một trong những mục tiêu quan trọng của cải cách lần này là giảm 50% chi phí tuân thủ thủ tục hành chính. Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, đây là thách thức không nhỏ, bởi chi phí tuân thủ không chỉ là chi phí tài chính mà còn bao gồm thời gian, nhân lực và chi phí cơ hội.

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp phải trì hoãn hoạt động sản xuất - kinh doanh chỉ để hoàn tất các thủ tục hành chính. Đáng nói hơn, cách thức thực thi hiện nay vẫn mang nặng tính máy móc. Nhiều cơ quan áp dụng quy định cứng nhắc, thiếu linh hoạt, dẫn đến kéo dài thời gian xử lý và phát sinh chi phí không cần thiết.

Nguyên nhân sâu xa nằm ở tâm lý e ngại trách nhiệm của một bộ phận cán bộ, công chức. Khi thiếu cơ chế bảo vệ, họ có xu hướng lựa chọn cách làm “an toàn” bám sát quy định theo hướng chặt chẽ nhất, thay vì chủ động xử lý linh hoạt trong khuôn khổ pháp luật.

So với các nước trong khu vực, nơi thủ tục ngày càng được số hóa, minh bạch và thân thiện với doanh nghiệp, thì những “chi phí ẩn” này đang làm suy giảm đáng kể sức cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh thu hút đầu tư và tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, việc cắt giảm 30% ngành nghề kinh doanh có điều kiện là bước đi cần thiết, mang tính “mở cửa” cho nền kinh tế.

Việc phân cấp mạnh về địa phương được xem là giải pháp quan trọng nhằm rút ngắn thời gian xử lý. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát tốt, phân cấp cũng có thể tạo ra những “cửa ải” mới. Theo TS. Hiếu, thách thức lớn nhất là bảo đảm tính thống nhất trong thực thi, tránh tình trạng mỗi nơi áp dụng một kiểu.

Do đó, cần đồng thời chuẩn hóa quy trình trên toàn quốc, tăng cường giám sát và nâng cao năng lực cán bộ địa phương. Đặc biệt, phải xử lý dứt điểm tâm lý né tránh trách nhiệm - nếu không, cải cách sẽ khó đạt hiệu quả thực chất.

Từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”: Bước chuyển mang tính nền tảng

Theo TS. Hiếu, các mục tiêu định lượng như 30% hay 50% chỉ là “thước đo” của cải cách. Điều quan trọng hơn là chất lượng và chiều sâu của quá trình này.

Cốt lõi của cải cách là chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, tức là Nhà nước giảm can thiệp vào điều kiện gia nhập thị trường, thay vào đó tập trung xây dựng tiêu chuẩn rõ ràng và tăng cường giám sát sau khi doanh nghiệp hoạt động.

Đây là bước chuyển mang tính nền tảng, bởi nếu tiếp tục duy trì phương thức quản lý cũ, nền kinh tế sẽ khó tạo ra đột phá. Tuy nhiên, để hậu kiểm hiệu quả, cần một hệ thống pháp luật minh bạch, nhất quán, tránh chồng chéo.

Trong bối cảnh đó, cải cách thủ tục hành chính cần gắn với sửa đổi đồng bộ các luật liên quan như Luật Đất đai, Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư hay Luật Các tổ chức tín dụng, nhằm tạo một khung khổ pháp lý thông suốt, thực sự “cởi trói” cho nền kinh tế.

Về phía doanh nghiệp, chuyên gia cho rằng không thể tiếp tục thụ động chờ đợi. Doanh nghiệp cần chủ động tham gia góp ý chính sách, phản ánh vướng mắc và giám sát quá trình thực thi. Chính những phản hồi từ thực tiễn sẽ giúp cơ quan quản lý nhận diện đúng vấn đề và điều chỉnh kịp thời.

Khi cả Nhà nước và doanh nghiệp cùng chuyển động - một bên cải cách thực chất, một bên chủ động tham gia - thì mục tiêu xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, hiệu quả và hướng tới tăng trưởng “hai con số” mới có thể trở thành hiện thực.