Cài đặt, sử dụng Windows, Office 'lậu': Có thể bị xử phạt hoặc truy cứu hình sự

Nhân viên một công ty máy tính ở phường Trấn Biên cài phần mềm có bản quyền cho khách hàng. Ảnh minh họa: Kim Liễu

Hết thời “xài chùa”

Từ trước đến nay, việc mua máy tính và được người bán cài sẵn phần mềm Windows hoặc Office “miễn phí” khá phổ biến. Nhiều người dùng cho biết, khi mua máy mới, cửa hàng thường cài sẵn hệ điều hành và bộ Office mà không giải thích đó là sản phẩm có bản quyền hay bản kích hoạt trái phép (phần mềm crack hoặc phần mềm bẻ khóa).

“Tôi mua laptop hơn 20 triệu đồng về sử dụng mấy năm nay. Nơi bán chỉ thu tiền máy và không nói gì đến bản quyền phần mềm. Khả năng phần mềm đang dùng trên máy có thể là bản crack, hiện tôi vẫn sử dụng bình thường, như vậy tôi có bị xử phạt không?” - anh N.T.H. (ở phường Biên Hòa) băn khoăn.

Không chỉ người dùng cá nhân, nhiều doanh nghiệp (DN) cũng bắt đầu rà soát lại toàn bộ hệ thống máy tính sau khi vụ án trên được công bố. Một nhân viên phụ trách công nghệ thông tin của DN tại Khu công nghiệp Amata cho biết: DN đang quản lý hơn 100 máy tính phục vụ công việc văn phòng. Từ vụ việc một công ty cung cấp dịch vụ bị công an khởi tố về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan theo Điều 225 Bộ luật Hình sự, DN rất lo bị phạt nên đang lên kế hoạch mua phần mềm để dùng.

Đơn vị cung cấp báo giá phần mềm cho hệ điều hành Windows dao động khoảng 5 triệu đồng/sản phẩm, còn Office là 14 triệu đồng cài đặt cho 1 máy đối với gói sử dụng vĩnh viễn dùng cho DN. Với các phần mềm chuyên dụng phục vụ thiết kế, đồ họa hay kỹ thuật thì chi phí còn cao hơn nhiều, có thể từ 25 triệu đồng trở lên cho một giấy phép. “Đây là khoản đầu tư không nhỏ. Vậy trường hợp DN mua máy tính đã được cài sẵn các phần mềm để sử dụng luôn thì có bị xử phạt không?” - người này thắc mắc.

Đại diện một công ty kinh doanh máy tính tại phường Trấn Biên cho biết: Gần đây, có rất nhiều khách hàng quan tâm đến máy tính có bản quyền chính hãng. Trước đây, nhiều người chỉ hỏi cấu hình, rất ít quan tâm đến phần mềm. Sau thông tin khởi tố vụ án tại Phú Thọ, khách hàng bắt đầu yêu cầu xuất trình giấy phép bản quyền hoặc hóa đơn mua phần mềm. Điều này cũng buộc các cửa hàng kinh doanh máy tính phải thay đổi cách làm.

Hiểu đúng quy định, tránh vi phạm

Theo luật sư Vũ Gia Kiên, Đoàn Luật sư thành phố Đồng Nai, chương trình máy tính là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả theo Luật Sở hữu trí tuệ. Do đó, việc sao chép, cài đặt hoặc sử dụng Windows, Microsoft Office khi chưa được chủ sở hữu cho phép đều có thể bị xem là hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Tuy nhiên, luật sư Kiên cho rằng: Cần phân biệt rõ giữa các mức độ vi phạm, nếu hành vi mang tính thương mại, thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại lớn cho chủ sở hữu quyền tác giả thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự.

Mức xử phạt có thể từ 50-300 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm. Trường hợp phạm tội có tổ chức, thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại từ 500 triệu đồng trở lên, người vi phạm có thể bị phạt tiền đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm. Ngoài ra, còn có thể bị cấm hành nghề hoặc đảm nhiệm chức vụ từ 1-5 năm.

“Việc truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra đối với những trường hợp có tính chất nghiêm trọng, đặc biệt là hoạt động kinh doanh, cài đặt hàng loạt hoặc thu lợi bất chính từ việc cung cấp phần mềm không bản quyền” - luật sư Kiên phân tích.

Đối với những trường hợp chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, người vi phạm vẫn có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định số 341/2025/NĐ-CP của Chính phủ về quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan. Theo đó, cá nhân sao chép phần mềm trái phép có thể bị phạt từ 5-50 triệu đồng tùy giá trị hàng hóa vi phạm, mức thiệt hại hoặc khoản lợi bất hợp pháp thu được. Đối với tổ chức, mức phạt thông thường gấp đôi so với cá nhân.

Ngoài tiền phạt, cơ quan chức năng còn có thể buộc gỡ bỏ, xóa bản sao vi phạm trên máy tính hoặc môi trường mạng; đồng thời buộc hoàn trả khoản lợi bất hợp pháp nếu có. Một trong những câu hỏi được nhiều người đặt ra là: người mua máy tính đã được cửa hàng cài sẵn phần mềm Windows “lậu” có bị xử lý không?

Theo luật sư Vũ Gia Kiên, trên thực tế các đợt kiểm tra thời gian qua chủ yếu tập trung vào DN, cửa hàng kinh doanh máy tính hoặc các đơn vị sử dụng phần mềm không bản quyền phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh. “Cá nhân sử dụng máy tính tại nhà hiện chưa phải là đối tượng trọng tâm của các đợt kiểm tra. Tuy nhiên, xét về nguyên tắc pháp luật, việc sử dụng phần mềm không có bản quyền vẫn là hành vi vi phạm quyền tác giả và vẫn có thể bị xử lý nếu bị phát hiện” - luật sư Kiên cho hay.

Thực tế, ngoài rủi ro pháp lý, việc sử dụng phần mềm “lậu” người dùng còn gặp nhiều rủi ro khác. Theo cảnh báo từ các chuyên gia an ninh mạng, phần mềm crack thường bị can thiệp vào mã nguồn và có thể chứa mã độc, phần mềm gián điệp hoặc công cụ đánh cắp dữ liệu. Nhiều vụ việc cho thấy, DN bị rò rỉ dữ liệu khách hàng, mất tài khoản ngân hàng hoặc bị tấn công mã độc tống tiền đều xuất phát từ việc cài đặt phần mềm không rõ nguồn gốc.