Cải thiện chỉ số đổi mới sáng tạo từ công nghệ chiến lược

Kỹ sư Viettel nghiên cứu phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược. (Ảnh: ĐỨC THỌ)

Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) cho thấy khoảng cách giữa thế mạnh xuất khẩu công nghệ cao và năng lực tạo ra, khai thác giá trị công nghệ của Việt Nam. Việc thúc đẩy phát triển công nghệ và sản phẩm công nghệ chiến lược sẽ góp phần nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia, tạo nền tảng cải thiện chỉ số này trong thời gian tới.

Nhận diện những điểm yếu

Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu các năm 2025 và 2026 cho thấy, Việt Nam tiếp tục đứng đầu thế giới về tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao và hàng hóa sáng tạo trong thương mại.

Theo đánh giá của Bộ Khoa học và Công nghệ, số lượng doanh nghiệp có hoạt động liên quan công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược tại Việt Nam khá lớn, tạo ra tổng doanh thu ở quy mô hàng chục tỷ USD. Tuy nhiên, phần lớn doanh thu thuộc về khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; doanh nghiệp trong nước tuy chiếm khoảng một phần tư về số lượng nhưng tỷ trọng doanh thu còn rất nhỏ. Thực trạng này cho thấy Việt Nam đã trở thành địa bàn sản xuất công nghệ cao quy mô lớn, song vị trí của doanh nghiệp Việt trong chuỗi giá trị còn thấp.

Đáng chú ý, tỷ trọng chi cho nghiên cứu và phát triển của khu vực doanh nghiệp ngày càng gia tăng. Riêng năm 2023 đạt khoảng 33,3 nghìn tỷ đồng, cao hơn đáng kể so với các khu vực còn lại. Theo các chuyên gia, quy mô sản xuất công nghệ cao cùng sự gia tăng đầu tư nghiên cứu của doanh nghiệp là những điều kiện thuận lợi cho phát triển công nghệ chiến lược.

Tuy nhiên, đặt cạnh thế mạnh xuất khẩu, một số chỉ số trong Báo cáo Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2026 cho thấy những hạn chế cần khắc phục: Thu nhập từ sở hữu trí tuệ xếp thứ 110; việc làm sử dụng nhân lực trình độ cao mới chiếm khoảng 11%, xếp thứ 100; trụ cột nguồn nhân lực và nghiên cứu xếp thứ 79. Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi công nghệ toàn cầu, nhưng khả năng tạo ra và khai thác giá trị từ công nghệ, tài sản trí tuệ còn hạn chế. Khoảng cách này đặt ra yêu cầu thúc đẩy phát triển công nghệ chiến lược, từng bước chuyển từ gia công, lắp ráp sang tự thiết kế, làm chủ, sở hữu và kinh doanh công nghệ. Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu năm 2026 cũng cho thấy chi cho nghiên cứu phát triển (R&D) của Việt Nam mới ở mức khoảng 0,4% GDP. Việc nâng tỷ lệ này lên 2% GDP theo mục tiêu đặt ra tại Nghị quyết 57-NQ/TW là thách thức rất lớn, đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội, nhất là khu vực doanh nghiệp.

Giải pháp cải thiện chỉ số đổi mới sáng tạo

Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo (Bộ Khoa học và Công nghệ) Chu Thúc Đạt cho biết, thời gian qua, doanh nghiệp được thành lập, quản lý và sử dụng quỹ phát triển khoa học và công nghệ để trực tiếp thực hiện, đặt hàng hoặc thuê thực hiện nhiệm vụ; đầu tư hạ tầng nghiên cứu, mua công nghệ, tài sản trí tuệ, thiết bị và phần mềm; đào tạo nhân lực, hợp tác nghiên cứu và đầu tư vào dự án, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo theo quy định. Khoản tài trợ và chi trực tiếp hợp pháp của doanh nghiệp cho hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế.

Để thu hẹp khoảng cách giữa mức chi cho nghiên cứu phát triển và mục tiêu 2% GDP, theo các chuyên gia, không thể chỉ dựa vào ngân sách nhà nước mà cần tạo điều kiện và chia sẻ rủi ro để doanh nghiệp tăng đầu tư. Theo Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Nguyễn Tiến Tài, cần tập trung vào các giải pháp như: Ngân sách hỗ trợ một phần kinh phí trong quá trình phát triển công nghệ, sản phẩm công nghệ chiến lược, doanh nghiệp đối ứng phần còn lại nhằm giảm rủi ro ở giai đoạn đầu khi chưa có doanh thu; giao quyền sở hữu kết quả nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước cho tổ chức chủ trì ngay khi hình thành, không phải hoàn trả kinh phí hỗ trợ, qua đó tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào nghiên cứu, phát triển và khai thác công nghệ.

Theo ông Lê Quang Hiệp, Giám đốc kinh doanh Công ty cổ phần Phenikaa-X (Tập đoàn Phenikaa), doanh nghiệp có thêm động lực tăng chi cho nghiên cứu khi nhìn thấy triển vọng đầu ra. Vì vậy, thông qua đặt hàng, mua sắm công và các công trình hạ tầng trọng điểm, Nhà nước có thể tạo thị trường đầu tiên cho sản phẩm trong nước, với điều kiện sản phẩm đáp ứng yêu cầu chất lượng và được kiểm chứng độc lập.

Cùng với các giải pháp nêu trên, cần triển khai hiệu quả các cơ chế ưu đãi dành riêng cho công nghệ chiến lược về thuế, nhân lực, sở hữu trí tuệ, kiểm định và thử nghiệm, hỗ trợ lãi suất vay và mua sắm công theo các quy định tại Nghị định số 260/2026/NĐ-CP và Thông tư số 49/2026/TT-BKHCN.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về công nghệ chiến lược tác động vào đúng những nhóm chỉ số mà Việt Nam đang yếu nhất. Cụ thể, làm chủ công nghệ lõi, đăng ký bảo hộ và khai thác sáng chế sẽ tạo cơ sở gia tăng thu nhập từ sở hữu trí tuệ; hình thành nhóm nghiên cứu mạnh và đội ngũ kỹ sư thiết kế góp phần nâng cao năng lực nhân lực và nghiên cứu; Nhà nước và doanh nghiệp cùng tăng đầu tư góp phần cải thiện chỉ số chi cho nghiên cứu và phát triển; viện, trường và doanh nghiệp cùng thực hiện một nhiệm vụ giúp tăng cường liên kết đổi mới sáng tạo.

Tính đến ngày 19/10/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tổ chức thẩm định xong toàn bộ 29 đề xuất nhiệm vụ công nghệ chiến lược, sản phẩm công nghệ chiến lược đợt 1, trong đó 17 nhiệm vụ đã được các bộ, ngành phê duyệt với tổng kinh phí đề xuất 2.319,6 tỷ đồng, nguồn vốn xã hội hóa, ngoài ngân sách chiếm 34,5%. Bộ Khoa học và Công nghệ cũng tiếp nhận và xử lý 53 đề xuất mới từ các tổ chức, viện, trường và doanh nghiệp; đồng thời rà soát các đề xuất bài toán lớn từ các tỉnh, thành phố.

Thời hạn thực hiện đối với nhóm nhiệm vụ ngắn hạn từ 18 đến 24 tháng, nhóm dài hạn từ 36 đến 60 tháng. Nếu được triển khai từ cuối năm 2026 và hoàn thành đúng tiến độ, những sản phẩm, công nghệ chiến lược đầu tiên có thể hình thành từ năm 2028. Tuy nhiên, thước đo hiệu quả của chương trình khoa học, công nghệ chiến lược là khả năng làm chủ công nghệ, hình thành ngành và chuỗi giá trị mới, tác động đột phá đến kinh tế-xã hội và quốc phòng, an ninh.