Cấm bán vé số cho người dưới 18 tuổi: Mục tiêu đúng, nhưng thực thi không thể máy móc

Người bán vé số dạo mưu sinh bằng những khoản thu nhập nhỏ mỗi ngày, cần được hướng dẫn rõ để thực hiện đúng quy định. Ảnh: CẨM TÚ

Đó có thể là tiền ăn, tiền thuốc, tiền thuê trọ hoặc khoản đóng góp nuôi con ăn học. Vì vậy, thông tin về việc xử phạt hành vi bán vé số cho người dưới 18 tuổi khiến không ít người bán dạo lo lắng.

Thiếu công cụ xác minh tuổi khách hàng mua vé số

Nỗi lo của người bán vé số không hẳn xuất phát từ tâm lý ngại chấp hành pháp luật, mà từ những tình huống rất đời thường: Khách hàng còn trẻ nhưng ngoại hình đã trưởng thành thì nhận biết ra sao? Một học sinh mua vé giúp cha mẹ có được xem là người trực tiếp tham gia dự thưởng? Người bán có phải yêu cầu từng khách hàng xuất trình giấy tờ tùy thân? Nếu không thể xác định chính xác tuổi người mua, họ phải làm gì để tránh vi phạm? Đây không phải những câu hỏi nhỏ, mà phản ánh khoảng cách giữa mục tiêu quản lý rõ ràng của một quy định với thực tế mua bán nhanh chóng, phân tán và khó kiểm soát hoàn toàn.

Theo Thông tư số 75/2013/TT-BTC, người tham gia dự thưởng xổ số phải từ đủ 18 tuổi trở lên. Nghị định số 389/2026/NĐ-CP, ban hành ngày 14/10/2026, quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực kinh doanh xổ số và có hiệu lực từ ngày 30/11/2026. Bảo đảm người tham gia dự thưởng đáp ứng điều kiện về độ tuổi là mục tiêu chính đáng. Tuy nhiên, tổ chức thực hiện quy định như thế nào để vừa đạt hiệu quả quản lý, vừa phù hợp thực tế lại là vấn đề cần tính toán.

Điều đáng suy ngẫm là người bán vé số dạo có thể đối mặt với rủi ro pháp lý từ một giao dịch nhỏ, trong khi không có công cụ xác minh tuổi khách hàng, không đủ điều kiện tổ chức quy trình kiểm soát như cửa hàng chuyên nghiệp và khó biết mục đích thực sự của người mua. Nếu yêu cầu người bán tự xác minh tuổi của mọi khách hàng nhưng không hướng dẫn cách thực hiện, không làm rõ trách nhiệm trong từng tình huống, quy định dù đúng mục tiêu vẫn có thể tạo tâm lý bất an, khiến người bán e ngại giao dịch với những khách hàng mà họ không chắc chắn về độ tuổi.

Pháp luật cần nghiêm minh, nhưng nghiêm minh không đồng nghĩa với áp dụng máy móc. Một chính sách tốt phải vừa bảo đảm mục tiêu quản lý, vừa tính đến khả năng tuân thủ của những người trực tiếp chịu tác động.

Ranh giới giữa bảo vệ trẻ em và gánh nặng của người bán

Cần phân biệt rõ hai vấn đề: Người chưa đủ 18 tuổi không được tham gia dự thưởng xổ số; còn người chưa đủ 18 tuổi tham gia bán vé số là vấn đề liên quan đến lao động chưa thành niên, điều kiện lao động và trách nhiệm bảo vệ trẻ em. Hai vấn đề có liên quan nhưng không đồng nhất.

Nếu một em nhỏ bán vé số để phụ giúp gia đình, giải pháp không thể chỉ dừng ở việc yêu cầu người bán khác từ chối giao dịch với em. Điều cần quan tâm hơn là vì sao em phải đi bán vé số, gia đình đang gặp khó khăn gì và xã hội có thể hỗ trợ ra sao để em được học tập, phát triển bình thường.

Tương tự, không nên mặc nhiên đánh đồng mọi trường hợp người trẻ cầm vé số với hành vi cố tình vi phạm. Một người đã đủ 18 tuổi có thể bán vé số hợp pháp nếu đáp ứng các điều kiện liên quan. Trường hợp người chưa đủ tuổi tham gia dự thưởng cầm vé giúp cha mẹ cũng cần được xem xét theo bản chất giao dịch và căn cứ pháp luật, không thể mặc nhiên đánh đồng với việc chủ động mua vé để dự thưởng.

Bảo vệ quyền lợi người chưa thành niên cần đi đôi với sự quan tâm đến sinh kế của người bán vé số có hoàn cảnh khó khăn. Ảnh: DANH THÀNH

Ở chiều ngược lại, cũng không thể vì người bán vé số có hoàn cảnh khó khăn mà bỏ qua trách nhiệm bảo vệ người chưa thành niên. Nếu biết rõ khách hàng chưa đủ tuổi nhưng vẫn bán vé, hành vi vi phạm cần được xử lý theo quy định. Vấn đề không nằm ở việc lựa chọn giữa bảo vệ trẻ em và bảo vệ sinh kế người nghèo. Hai mục tiêu này hoàn toàn có thể song hành nếu chính sách được thiết kế và thực hiện hợp lý.

Một quy định muốn được xã hội đồng thuận cần giúp người dân hiểu cách chấp hành, có cơ sở xử lý những tình huống khách quan và chỉ bị xử lý khi có đủ căn cứ xác định hành vi vi phạm. Nếu người bán chỉ biết đến mức phạt mà không biết phải làm gì trong thực tế, hiệu quả quản lý sẽ khó đạt như mong muốn.

Quản lý từ gốc, hướng dẫn rõ, xử lý đúng người

Theo tôi, giải pháp hợp lý không phải là nới lỏng điều kiện độ tuổi tham gia dự thưởng, càng không phải loại bỏ trách nhiệm của người bán. Điều cần làm là chuyển trọng tâm từ xử phạt ở khâu cuối sang phòng ngừa vi phạm ngay trong hệ thống phân phối vé số.

Thứ nhất, cần làm rõ trách nhiệm và cách xác minh độ tuổi. Cơ quan quản lý cần hướng dẫn cụ thể các tình huống thường gặp, nhất là khi người mua có ngoại hình khó xác định tuổi, khi trẻ em mua vé theo lời nhờ của cha mẹ hoặc khi người bán không có căn cứ nhận biết khách hàng chưa đủ tuổi.

Khi có nghi ngờ hợp lý về độ tuổi, người bán cần được hướng dẫn cách từ chối giao dịch lịch sự hoặc đề nghị người đủ điều kiện trực tiếp thực hiện giao dịch. Đồng thời, cần làm rõ căn cứ xác định vi phạm, trách nhiệm chứng minh và cách xem xét tình tiết từng vụ việc theo quy định pháp luật.

Không nên đặt ra yêu cầu xác minh giấy tờ tùy thân đối với tất cả khách hàng trong mọi giao dịch nếu chưa có quy định và hướng dẫn tương ứng. Cơ chế kiểm soát phải khả thi, tương xứng với tính chất giao dịch và điều kiện thực tế của người thực hiện.

Thứ hai, cần phân định trách nhiệm giữa các mắt xích trong hệ thống xổ số. Doanh nghiệp xổ số kiến thiết và hệ thống đại lý không nên chỉ giao vé, thu tiền rồi để người bán dạo tự chịu trách nhiệm trước pháp luật. Cần tổ chức tập huấn, cung cấp tài liệu dễ hiểu, phổ biến quy định và bố trí đầu mối giải đáp khi phát sinh tình huống chưa rõ.

Đại lý trực tiếp quản lý người bán cũng cần chủ động nhắc nhở, hướng dẫn và hỗ trợ họ chấp hành đúng quy định. Doanh nghiệp phát hành phải phối hợp với cơ quan quản lý để thống nhất cách triển khai trên toàn hệ thống, tránh tình trạng mỗi nơi hiểu và thực hiện một cách khác nhau.

Đặc biệt, trước khi Nghị định số 389/2026/NĐ-CP có hiệu lực, cần đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn để người bán nắm rõ quy định mới và chuẩn bị cách thức thực hiện. Đây là biện pháp phòng ngừa hiệu quả hơn việc để người dân vi phạm do thiếu thông tin rồi mới xử phạt.

Thứ ba, xử lý vi phạm phải có trọng tâm, không đánh đồng các tình huống. Cần phân biệt trường hợp cố ý bán vé cho người biết rõ là chưa đủ tuổi với trường hợp người bán không có căn cứ nhận biết tuổi khách hàng; phân biệt hành vi vi phạm thực sự với tình huống chưa rõ bản chất giao dịch. Việc xem xét phải dựa trên chứng cứ, tình tiết và quy định pháp luật, không suy đoán trách nhiệm chỉ từ một dấu hiệu đơn lẻ.

Với hành vi cố tình vi phạm, xử phạt là cần thiết. Nhưng với những trường hợp người dân chưa được phổ biến đầy đủ hoặc còn vướng mắc trong cách hiểu, cách thực hiện, cơ quan chức năng cần chú trọng hướng dẫn, giải thích và áp dụng biện pháp xử lý đúng quy định, tương xứng với hành vi. Nói cách khác, phải nghiêm với hành vi cố tình vi phạm, đồng thời thận trọng khi đánh giá trách nhiệm của người lao động nhỏ lẻ.

Cần hướng dẫn cụ thể cách thực hiện quy định và phân định rõ trách nhiệm để người bán vé số yên tâm mưu sinh, chấp hành pháp luật. Ảnh: DANH THÀNH

Thứ tư, cần giải quyết tận gốc tình trạng trẻ em phải bán vé số. Nếu mục tiêu là bảo vệ trẻ em, giải pháp căn cơ phải là giảm tình trạng trẻ tham gia lao động sớm vì hoàn cảnh kinh tế. Chính quyền địa phương, nhà trường và các tổ chức xã hội cần phối hợp rà soát, hỗ trợ gia đình khó khăn, tạo điều kiện để trẻ tiếp tục học tập và được bảo vệ.

Không thể kỳ vọng chỉ bằng biện pháp xử phạt người bán là chấm dứt tình trạng trẻ em đi bán vé số. Khi nguyên nhân kinh tế vẫn còn, trẻ có thể chuyển sang công việc khác, thậm chí nguy hiểm hơn. Vì vậy, ngăn ngừa phải đi đôi với hỗ trợ sinh kế và bảo đảm quyền trẻ em. Đó mới là cách giải quyết từ gốc, thay vì chỉ xử lý biểu hiện bên ngoài.

Một chính sách tốt phải đi cùng sự thấu hiểu

Xổ số kiến thiết là hoạt động kinh doanh có sự quản lý của Nhà nước, vừa tạo nguồn thu ngân sách, vừa mang lại sinh kế cho một bộ phận người lao động. Vì vậy, quản lý hoạt động này cần bảo đảm kỷ cương pháp luật, đồng thời chú trọng tính khả thi trong từng khâu thực hiện.

Đối với người bán vé số dạo, điều họ cần không phải là một ngoại lệ để đứng ngoài pháp luật, mà là được biết rõ mình phải làm gì, trách nhiệm đến đâu và xử lý ra sao khi gặp tình huống khó xác định.

Đối với cơ quan quản lý, hiệu quả không nên chỉ đo bằng số trường hợp phát hiện hoặc xử phạt, mà còn phải được đánh giá qua mức độ tuân thủ, khả năng phòng ngừa vi phạm và hiệu quả bảo vệ quyền lợi của người chưa thành niên.

Về phía xã hội, mục tiêu cần hướng đến là trẻ em không phải tham gia những hoạt động không phù hợp với lứa tuổi, người bán vé số nghèo không phải sống trong tâm trạng bất an vì những tình huống ngoài khả năng kiểm soát, còn quy định pháp luật được thực hiện thống nhất, minh bạch. Suy cho cùng, thước đo của một chính sách không chỉ nằm ở sự nghiêm khắc của chế tài, mà còn ở khả năng giải quyết đúng vấn đề mà chính sách hướng đến.

Bảo vệ trẻ em là mục tiêu không thể thỏa hiệp. Nhưng bảo vệ trẻ em không có nghĩa là đẩy toàn bộ gánh nặng thực thi sang người bán vé số dạo. Khi trách nhiệm được phân định rõ ràng, hệ thống đại lý cùng tham gia phòng ngừa, cơ quan chức năng hướng dẫn cụ thể và người dân được hỗ trợ để tuân thủ, pháp luật sẽ vừa giữ được tính nghiêm minh, vừa thể hiện tính nhân văn. Đó mới là cách quản lý hợp lý, bền vững và thuyết phục.