Cấm trưng bày thuốc lá: Chính sách cần rõ ràng, khả thi và sát thực tiễn

Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục tăng cường các biện pháp phòng, chống tác hại của thuốc lá. Với mạng lưới kinh doanh phân tán, bao gồm nhiều cửa hàng tạp hóa, quầy hàng và hộ kinh doanh nhỏ, việc thay đổi quy định cũng đặt ra yêu cầu đánh giá đầy đủ tác động và khả năng thực thi.

Đáng chú ý, chủ trương cắt giảm thủ tục hành chính trong lĩnh vực kinh doanh thuốc lá đã có những bước triển khai cụ thể. Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP của Chính phủ quy định không thực hiện các thủ tục cấp, cấp lại, sửa đổi, bổ sung giấy phép phân phối, bán buôn và bán lẻ sản phẩm thuốc lá. Việc hoàn thiện những quy định quản lý tiếp theo vì thế cũng cần được đặt trong tổng thể định hướng cải cách hành chính, tạo môi trường kinh doanh minh bạch và ổn định.

Từ các góc độ lập pháp và kinh tế, các đại biểu và chuyên gia đã có những ý kiến đóng góp cho dự thảo để quy định phải hướng tới đúng mục tiêu quản lý, đồng thời đủ rõ ràng và khả thi để được thực hiện thống nhất trên thực tế.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga: Siết quản lý thị trường hợp pháp phải đi đôi với chống hàng lậu

Ở góc độ lập pháp, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng, cho rằng đề xuất cấm trưng bày thuốc lá cần được nhìn nhận trước hết từ mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là hạn chế sự tiếp cận và sức hấp dẫn của thuốc lá đối với trẻ em, thanh thiếu niên.

Tuy nhiên, theo đại biểu, để chính sách phát huy hiệu quả, việc tăng cường các yêu cầu quản lý đối với cơ sở kinh doanh hợp pháp cần được đặt trong tổng thể các giải pháp kiểm soát thị trường, bao gồm phòng, chống thuốc lá nhập lậu, hàng giả và hoạt động kinh doanh trái phép.

Theo ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga, để chính sách phát huy hiệu quả, việc tăng cường các yêu cầu quản lý đối với cơ sở kinh doanh hợp pháp cần được đặt trong tổng thể các giải pháp kiểm soát thị trường.

Thực tế, trong khi những cơ sở bán buôn, bán lẻ hợp pháp có địa điểm kinh doanh rõ ràng và chịu sự kiểm tra của cơ quan chức năng, thuốc lá nhập lậu, hàng giả có thể được phân phối qua các kênh khó kiểm soát hơn. Nếu các biện pháp quản lý chỉ tập trung vào những điểm bán công khai mà thiếu giải pháp tương ứng đối với thị trường bất hợp pháp, hiệu quả của chính sách có nguy cơ bị hạn chế.

Từ góc độ này, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga cho rằng công tác kiểm soát thị trường cần được triển khai đồng bộ, không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra các điểm bán lẻ.

“Cần tăng cường truy xuất nguồn gốc, kiểm soát các hành vi kinh doanh trái phép trên môi trường trực tuyến, tập trung xử lý các đường dây, kho chứa, đầu mối buôn lậu lớn, đồng thời xử lý nghiêm vi phạm tại các điểm bán”, bà Nga nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, đại biểu lưu ý đối với thuốc lá thông thường được phép kinh doanh, quy định mới cần phân định rõ hành vi trưng bày bị cấm với việc cung cấp thông tin cần thiết cho giao dịch hợp pháp. “Người bán phải được hướng dẫn cụ thể về cách lưu giữ sản phẩm, cung cấp thông tin và thực hiện giao dịch để tránh tình trạng mỗi nơi hiểu và áp dụng khác nhau”.

Đây cũng là yếu tố quan trọng để các cơ sở kinh doanh tuân thủ pháp luật có thể chủ động thực hiện quy định mới, đồng thời tạo căn cứ rõ ràng cho lực lượng chức năng kiểm tra, xử lý vi phạm.

Theo ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga, mục tiêu xuyên suốt vẫn là bảo vệ sức khỏe người dân. Chính sách chỉ có thể phát huy hiệu quả thực chất khi các giải pháp kiểm soát đối với thị trường hợp pháp và thị trường bất hợp pháp được triển khai đồng bộ, tránh để những khoảng trống quản lý làm suy giảm hiệu quả của quy định mới.

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng: Đảm bảo môi trường kinh doanh ổn định

Từ góc độ môi trường kinh doanh, chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng cho rằng nguyên tắc quan trọng khi bổ sung các yêu cầu quản lý mới là bảo đảm tính thống nhất, ổn định của chính sách, đồng thời cân nhắc sự tương xứng giữa mục tiêu quản lý và chi phí tuân thủ. “Tránh tình trạng vừa cắt giảm thủ tục ở nơi này lại phát sinh thêm yêu cầu ở nơi khác”, ông Dũng nhấn mạnh.

Ông cho rằng các hộ kinh doanh hiện đang cùng lúc thích ứng với nhiều thay đổi về thuế, hóa đơn điện tử và kế toán. Nếu tiếp tục bổ sung những yêu cầu chồng chéo, chi phí tuân thủ có thể gia tăng, trong khi người kinh doanh cần một môi trường pháp lý ổn định, dễ dự đoán để chủ động hoạt động.

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng cho rằng nguyên tắc quan trọng khi bổ sung các yêu cầu quản lý mới là bảo đảm tính thống nhất, ổn định của chính sách.

Ông nhận định phạm vi quản lý phải bám đúng mục tiêu chính sách và tập trung vào nơi thực sự phát sinh rủi ro.

Tinh thần này thể hiện rõ trong chính ngành thuốc lá. Việc bãi bỏ yêu cầu giấy phép bán lẻ, bán buôn và phân phối sản phẩm thuốc lá là ví dụ cho thấy phạm vi điều chỉnh đã được thiết kế đồng bộ với mục tiêu đơn giản hóa thủ tục hành chính, đạt được kết quả mong muốn mà không tạo thêm gánh nặng không cần thiết.

Vì vậy, việc tái lập các loại giấy phép này trong lúc hộ kinh doanh đang đồng thời thích ứng với hàng loạt yêu cầu mới, trong đó có thể có cả quy định về trưng bày, cần được cân nhắc thận trọng.

Giữ nguyên hướng đi bãi bỏ yêu cầu giấy phép bán lẻ, bán buôn và phân phối như hiện tại sẽ bảo đảm tính nhất quán và khả năng dự đoán của chính sách, giúp các nhà bán lẻ, bán buôn và phân phối yên tâm kinh doanh, đồng thời có điều kiện tập trung nguồn lực cho những yêu cầu tuân thủ khác.

Đối với đề xuất cấm trưng bày thuốc lá, ông Dũng cho rằng phạm vi điều chỉnh phải xuất phát từ mục tiêu mà chính sách hướng tới. Nếu mục tiêu là hạn chế công chúng, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên, tiếp xúc với hình ảnh sản phẩm thuốc lá, trọng tâm quản lý cần đặt tại những khu vực công chúng thực sự có thể nhìn thấy sản phẩm.

Theo chuyên gia, không nên chỉ căn cứ vào tên gọi cơ sở là bán buôn hay bán lẻ, mà cần xem xét chức năng thực tế của từng khu vực.

Bán buôn và bán lẻ có chức năng kinh tế, đối tượng giao dịch và môi trường hoạt động khác nhau. Cơ sở bán buôn chủ yếu phục vụ giao dịch giữa các doanh nghiệp hoặc thương nhân; trong khi điểm bán lẻ tiếp xúc trực tiếp với người tiêu dùng, trong đó có nguy cơ người chưa đủ tuổi tiếp cận sản phẩm.

Cùng một yêu cầu về quầy kệ hoặc nơi lưu giữ sản phẩm, doanh nghiệp lớn có thể dễ dàng đáp ứng, nhưng đối với cửa hàng tạp hóa chỉ vài mét vuông, nơi quầy bán cũng là chỗ chứa hàng, chi phí phát sinh có thể trở thành gánh nặng đáng kể.

Vì vậy, theo ông Dũng, trước khi bổ sung nghĩa vụ mới cần làm rõ ba vấn đề: rủi ro cụ thể cần kiểm soát là gì; công cụ quản lý được lựa chọn có thực sự giải quyết rủi ro đó không; và cơ quan quản lý có đủ năng lực để thực thi đồng bộ hay không?

Để hạn chế những vướng mắc khi triển khai, chuyên gia đề xuất nghiên cứu cơ chế niêm yết thông tin thống nhất tại điểm bán thông qua các quy định phù hợp về biển hiệu, bảng giá và danh mục sản phẩm. Cách làm này nhằm phân biệt hoạt động quảng bá với việc cung cấp thông tin cần thiết cho giao dịch hợp pháp, đồng thời tạo chuẩn chung để cơ quan chức năng kiểm tra.

Luật sư Hoàng Hà: Cân nhắc lộ trình chuyển tiếp phù hợp để tránh xáo trộn thị trường

Bên cạnh việc xác định phạm vi điều chỉnh và tăng cường kiểm soát thị trường, lộ trình triển khai quy định cấm trưng bày thuốc lá cũng là vấn đề được các chuyên gia pháp lý quan tâm.

Theo Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP.HCM, việc chuyển từ cơ chế trưng bày giới hạn sang cấm hoàn toàn sẽ kéo theo những thay đổi trong cách bố trí quầy hàng, lưu giữ sản phẩm và tổ chức hoạt động bán hàng. Đối với mạng lưới bán lẻ phân tán, trong đó có nhiều hộ kinh doanh nhỏ, việc áp dụng ngay một quy định mới có thể gây khó khăn trong quá trình thích ứng.

Theo Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP.HCM, cần có lộ trình chuyển tiếp phù hợp, việc áp dụng ngay một quy định mới có thể gây khó khăn trong quá trình thích ứng đối với nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ.

Vì vậy, ông cho rằng cần thiết kế lộ trình chuyển tiếp để người kinh doanh có thời gian chuẩn bị và cơ quan quản lý hoàn thiện các điều kiện thực thi. Theo đó, lộ trình chuyển tiếp 18-24 tháng có thể được cân nhắc trên cơ sở đánh giá tác động thực tế, thay vì ấn định một cách cơ học.

Theo ông, việc triển khai có thể được thiết kế theo hướng chuyển đổi từng bước. “Giai đoạn đầu cần ban hành hướng dẫn thật rõ về cách bố trí điểm bán, cung cấp thông tin sản phẩm, bảng giá và những hành vi nào bị coi là trưng bày, đồng thời tuyên truyền, hỗ trợ cơ sở nhỏ điều chỉnh”.

Cùng với đó, cần tăng cường hoạt động tuyên truyền, hướng dẫn và hỗ trợ các cơ sở kinh doanh nhỏ điều chỉnh quầy kệ, cách lưu giữ hàng hóa và quy trình bán hàng để đáp ứng yêu cầu mới.

Một giải pháp khác được luật sư Hoàng Hà đề xuất là thí điểm tại một số địa bàn có điều kiện quản lý khác nhau trước khi áp dụng đồng loạt trên phạm vi cả nước.

Việc thí điểm sẽ tạo điều kiện đánh giá khả năng tuân thủ của các cơ sở kinh doanh, nhận diện những khó khăn trong quá trình kiểm tra, giám sát và xác định các tác động có thể phát sinh đối với thị trường. Trên cơ sở đó, cơ quan quản lý có thể tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn và lựa chọn thời điểm triển khai phù hợp.

Tuy nhiên, theo luật sư, thời gian chuyển tiếp không nên chỉ dành cho việc thay đổi quầy kệ hay cách trưng bày sản phẩm. Đây còn là giai đoạn cần được sử dụng để hoàn thiện những công cụ quản lý thị trường, nhất là hệ thống truy xuất nguồn gốc và các biện pháp kiểm soát chuỗi cung ứng bất hợp pháp.

Từ góc độ kinh tế, lập pháp đến thực thi pháp luật, các ý kiến đều cho thấy việc hoàn thiện quy định cấm trưng bày thuốc lá không chỉ dừng ở xác định hành vi cần hạn chế. Chính sách còn phải bảo đảm tính tương xứng giữa mục tiêu và chi phí tuân thủ, kiểm soát đồng thời thị trường hợp pháp và bất hợp pháp, cũng như có lộ trình triển khai phù hợp với điều kiện thực tế.

Khi những yếu tố này được tính toán đầy đủ ngay từ khâu xây dựng luật, mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng mới có thể được hiện thực hóa bằng những quy định rõ ràng, khả thi và có hiệu quả thực chất.