Cận cảnh xương chân voi chiến của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn

Toàn cảnh di sản thành phần Đền Kiếp Bạc, TP Hải Phòng.

Đền Kiếp Bạc là một trong 12 di tích thành phần nằm trong quần thể Di sản văn hóa thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh vào tháng 7/2025. Trong đó, tại Hải Phòng có 5 di tích thành phần, gồm chùa Côn Sơn, đền Kiếp Bạc, chùa Thanh Mai, chùa Nhẫm Dương và động Kính Chủ. Đền Kiếp Bạc là nơi thờ Anh hùng dân tộc Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.

Đền Kiếp Bạc nằm trong vùng đất địa linh nhân kiệt, có bề dày về văn hóa và lịch sử truyền thống dân tộc. Đây là trung tâm đại bản doanh lịch sử Vạn Kiếp, thời Lý - Trần thuộc hương Vạn Kiếp, lộ Lạng Giang. Thời Lê - Nguyễn đổi thành trấn Kinh Bắc. Ngày nay, thuộc địa phận phường Trần Hưng Đạo (TP Hải Phòng).

Đền Kiếp Bạc ngày nay được xây dựng trên nền tư dinh của Đức Thánh Trần, xưa có tên gọi là Vạn Kiếp. Đến thời Nguyễn, do đền nằm giữa 2 làng Vạn Yên có tên nôm là Kiếp và làng Dược Sơn có tên nôm là Bạc nên được gọi là đền Kiếp Bạc.

Đền Kiếp Bạc hậu chẩm tựa vào núi trán Rồng, long mạch từ trong núi tỏa ra tạo thành 2 dãy núi: Tả Thanh Long và Hữu Bạch Hổ. Trên đỉnh 2 núi này có đền thiên quan Nam Tào và đền thiên quan Bắc Đẩu chầu vào đền Kiếp Bạc.

Vạn Kiếp có vị trí chiến lược quân sự quan trọng, nơi tụ của 6 dòng sông: Đuống, Thương, Cầu, Lục Nam, Thái Bình và sông Kinh Thầy, là đầu mối giao thông hiểm yếu, trấn giữa cửa ngõ phía Đông kinh thành Thăng Long. Vùng đất này được ví như viên ngọc quý, 6 dòng sông như 6 con rồng chầu về đất thiêng: "Vạn Kiếp cao sơn long dẫn mạch/Lục Đầu thủy mãn hổ triều lai".

Sau cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ nhất (1258), Trần Hưng Đạo đã chọn Vạn Kiếp lập đại bản doanh, xây dựng phòng tuyến quân sự và liên tiếp chiến thắng trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ 2, 3. Khi đất nước thanh bình, Trần Hưng Đạo sống tại phủ đệ Vạn Kiếp. Sau khi mất tại dinh thự, triều đình đã tôn phong ngài là "Thái sư Thượng phụ Thượng quốc công Nhân Vũ Hưng Đạo Đại Vương" và cho xây đền Kiếp Bạc thờ phụng cho đến ngày nay.

Đền Kiếp Bạc sau nhiều lần trùng tu, tôn tạo mang phong cách kiến trúc của triều Nguyễn "Tiền nhất, hậu đinh", gồm 3 tòa: Tiền tế, Trung từ, Hậu cung. Trong đền có 5 pho tượng đồng, sơn son thếp vàng, được đúc cuối thế kỷ XIX.

Trong khuôn viên đền hiện còn lưu giữ 5 văn bia niên đại thời Nguyễn (thế kỷ XIX-XX). Nội dung các văn bia ca ngợi công lao của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuần, ghi chép về tín ngưỡng Đức Thánh Trần, quá trình trùng tu tôn tạo... Đây là hệ thống các tư liệu gốc quan trọng để nghiên cứu quá trình phát triển của đền và bản sắc văn hóa dân tộc.

Đặc biệt, trong tòa tiền tế, hiện còn lưu giữ đôi xương chân voi, tương truyền đây chính là xương chân voi chiến của Trần Hưng Đạo đã cùng người xông pha nhiều trận mạc. Tương truyền, trong một lần hành quân đánh trận qua sông Hóa, do thủy triều dâng, voi chiến bị sa lầy không đi được. Việc quân cấp bách, Trần Hưng Đạo phải bỏ lại voi chiến lên lưng ngựa đi tiếp. Trước khi rời đi, Trần Hưng Đạo đã tuốt gươm thề, nếu trận này không thắng quyết không về qua sông nữa. Khi thắng trận trở về, người đã cho nhân dân tạc tượng voi đá, lập miếu thờ. Sau này, nhân dân tìm được đôi xương chân voi, tiến dâng về đền Kiếp Bạc.

Ngày 26/9, dịp tưởng niệm 726 năm ngày mất Anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo, khai hội Côn Sơn - Kiếp Bạc mùa thu, TP Hải Phòng đã công bố bộ nhận diện thương hiệu Di sản văn hóa thế giới Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc. Bộ nhận diện được xây dựng trên cơ sở phối hợp, thống nhất giữa các địa phương, nhằm tạo nên hình ảnh, nhận diện chung cho toàn bộ quần thể di sản.