Cần chuyên nghiệp hóa dịch vụ công tác xã hội từ y tế đến trường học

Chiều 12/11, tại Đà Nẵng, trong khuôn khổ Hội thảo chuyên đề về công tác xã hội năm 2026 do Cục Bảo trợ xã hội (Bộ Y tế) tổ chức, các đại biểu tập trung thảo luận chuyên đề “Phát triển dịch vụ công tác xã hội chuyên nghiệp tại Việt Nam”, với nhiều tham luận đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng dịch vụ hỗ trợ các nhóm yếu thế.

Trình bày tham luận tại hội thảo, bà Lê Hồng Loan, Trưởng Chương trình Bảo vệ trẻ em -Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), chia sẻ kinh nghiệm quốc tế trong cung cấp dịch vụ bảo vệ trẻ em và phụ nữ. Theo đó, nhiều quốc gia triển khai mô hình hỗ trợ đa chuyên ngành tại bệnh viện, tích hợp dịch vụ y tế, tâm lý - xã hội, giám định pháp y và trợ giúp pháp lý tại một địa điểm.

Bà Lê Hồng Loan, Trưởng chương trình bảo vệ trẻ em - Quỹ Nhi đồng liên hợp quốc trình bày tham luận.

Các mô hình như: Đội công tác đa ngành, Trung tâm Dịch vụ một cửa cho trẻ em tại bệnh viện hay mô hình Barnahus ở châu Âu giúp giảm số lần nạn nhân phải kể lại sự việc, tiết kiệm thời gian và hạn chế tổn thương tâm lý.

Bên cạnh đó, các trung tâm hỗ trợ xã hội, gia đình và phúc lợi tích hợp tại cộng đồng đóng vai trò tiếp nhận thông tin, đánh giá, quản lý trường hợp và can thiệp sớm. Trong trường học, công tác xã hội được triển khai với 4 trụ cột gồm: quản lý trường hợp, tham vấn tâm lý, hòa giải và tư vấn, kết hợp các hoạt động phòng ngừa, can thiệp sớm và hỗ trợ phục hồi.

Từ những kinh nghiệm này, chuyên gia UNICEF khuyến nghị Việt Nam xây dựng quy trình phối hợp liên ngành trong ứng phó với bạo lực, xâm hại trẻ em; thành lập tổ công tác đa ngành tại các bệnh viện lớn và phát triển hệ thống phòng tư vấn, công tác xã hội học đường theo hướng chuyên nghiệp.

Chia sẻ mô hình thực tiễn tại Bệnh viện Nhi Trung ương, bà Nguyễn Mai Hương, Ban Bảo vệ trẻ em của bệnh viện, cho biết từ năm 2024 đến nay, đơn vị đã tiếp nhận, hỗ trợ 224 trường hợp trẻ nghi ngờ hoặc bị bạo lực, xâm hại. Trong đó, xâm hại thân thể chiếm 63,8%, xâm hại tình dục chiếm 29,9% và sao nhãng chiếm 6,3%.

Nguyễn Mai Hương - Ban Bảo vệ trẻ em, Bệnh viện Nhi Trung ương tại hội thảo.

Bệnh viện đã chuẩn hóa quy trình hỗ trợ từ tiếp nhận, bảo vệ khẩn cấp, thăm khám và đánh giá toàn diện đến điều trị, tư vấn pháp lý, quản lý trường hợp và theo dõi sau khi trẻ xuất viện.

Mô hình bước đầu phát huy vai trò kết nối của nhân viên công tác xã hội trong phối hợp giữa các chuyên khoa và cơ quan liên quan như công an, pháp y, trợ giúp pháp lý, chính quyền địa phương, góp phần bảo đảm quyền lợi và an toàn cho trẻ em.

Một nội dung khác được quan tâm là phát triển mô hình chăm sóc ban ngày cho trẻ em khuyết tật. Bà Nguyễn Thị Y Duyên, Chuyên gia Bảo vệ trẻ em UNICEF Việt Nam, cho rằng đây là giải pháp nhằm khắc phục khoảng trống giữa chăm sóc trẻ tại gia đình khi thiếu hỗ trợ chuyên môn và đưa trẻ vào các cơ sở chăm sóc tập trung.

Mô hình cung cấp dịch vụ linh hoạt từ vài giờ đến cả ngày, bao gồm chăm sóc an toàn, hỗ trợ phát triển và hòa nhập, vật lý trị liệu, ngôn ngữ trị liệu, công nghệ trợ giúp và hỗ trợ gia đình. Trong đó, nhân viên công tác xã hội giữ vai trò điều phối, đánh giá nhu cầu, sàng lọc nguy cơ và kết nối các dịch vụ y tế, giáo dục, tâm lý, phục hồi chức năng.

Đáng chú ý, báo cáo khảo sát do PGS.TS Phạm Tiến Nam (Trường Đại học Y tế công cộng) phối hợp với Cục Bảo trợ xã hội và UNICEF thực hiện trên 1.786 cơ sở y tế tại 30/34 tỉnh, thành phố cho thấy nhiều hạn chế trong phát triển công tác xã hội ở tuyến cơ sở.

Các đại biểu tham gia hội thảo.

Cụ thể, có 58,3% trạm y tế chưa có người làm công tác xã hội; chỉ 3% có nhân viên chuyên trách. Phần lớn nhân sự đảm nhiệm công việc này theo hình thức kiêm nhiệm, chủ yếu là cán bộ dân số, y sĩ, hộ sinh và điều dưỡng, với thời gian dành cho công tác xã hội dưới 25%.

Năng lực thực hiện công tác xã hội của cán bộ tuyến cơ sở còn hạn chế, với điểm đánh giá trung bình từ 2-2,3/5. Đáng chú ý, 73,3% cơ sở được khảo sát gặp khó khăn do chưa có cơ chế phối hợp, chuyển gửi hai chiều giữa bệnh viện và cộng đồng.

Từ kết quả khảo sát, nhóm nghiên cứu đề xuất quy định chính thức vị trí việc làm nhân viên công tác xã hội tại trạm y tế, với định mức 1-2 người tùy quy mô dân số; phát huy mạng lưới cộng tác viên tại thôn, tổ dân phố; ban hành hướng dẫn nghiệp vụ với quy trình 7 bước từ phát hiện, sàng lọc, đánh giá đến hỗ trợ, theo dõi và kết thúc hồ sơ. Đồng thời, cần tổ chức đào tạo, cấp chứng chỉ và có chính sách phụ cấp phù hợp đối với nhân sự kiêm nhiệm.

Đối với trẻ có rối loạn phổ tự kỷ (ASD), PGS.TS Trần Thu Hương (Khoa Tâm lý học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng Việt Nam đang thiếu khung pháp lý và chức danh chuyên môn về công tác xã hội lâm sàng.

Trong khi nhu cầu hỗ trợ trẻ tự kỷ ngày càng tăng, sự thiếu liên kết giữa ba lĩnh vực y tế, giáo dục và an sinh xã hội khiến nhiều gia đình gặp khó khăn trong tiếp cận dịch vụ. Riêng Bệnh viện Nhi Trung ương đã tiếp nhận hơn 16.000 lượt trẻ trong năm 2024.

Chuyên gia kiến nghị sớm hoàn thiện khung pháp lý, xây dựng cơ chế chứng chỉ hành nghề công tác xã hội lâm sàng trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần và khuyết tật phát triển; đồng thời triển khai mô hình quản lý trường hợp liên ngành, kết nối từ bệnh viện đến cộng đồng.

Phát triển dịch vụ công tác xã hội chuyên nghiệp không chỉ đòi hỏi hoàn thiện chính sách và quy trình chuyên môn mà còn cần đầu tư nguồn nhân lực, tăng cường phối hợp liên ngành và mở rộng các mô hình hỗ trợ dựa vào cộng đồng. Đây là những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả hệ thống an sinh xã hội, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích của trẻ em, người khuyết tật cùng các nhóm dễ bị tổn thương.