Cần cơ chế hợp đồng dài hạn giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân

Gắn kết giữa sản xuất nông nghiệp với du lịch trải nghiệm

Nhiều chuyên gia cho rằng, một điều đáng chú ý hiện nay là khi KTTN được xác định là một nhân tố quan trọng trong nền kinh tế, HTX cũng phải chuyên nghiệp hơn để mối liên kết với doanh nghiệp được bền chặt. Phát triển KTTT, HTX không thể tiếp cận theo kiểu hỗ trợ đơn lẻ mà cần có sự hỗ trợ, liên kết. HTX và doanh nghiệp chỉ liên kết bền vững khi hoạt động theo cơ chế thị trường và minh bạch.

Trong điều kiện kinh tế thị trường hiện nay, cũng đã đến lúc HTX phải biết “phòng chống đuối nước” để khi thị trường biến động thì biết chủ động và không bị “đuối nước”. Bên cạnh đó, HTX cũng cần chuẩn hóa sản xuất, quản trị để nâng cao năng lực của chính mình trên thị trường. HTX cũng cần xem thị trường cần gì để đưa sản phẩm ra thị trường một cách thuận lợi hơn.

Ông Nguyễn Quang Duy - Chủ tịch HĐQT HTX Duy Trang Group (Khánh Hòa).

Đề cập về giải pháp nâng cao giá trị gia tăng cho đặc sản địa phương; đồng thời hiện thực hóa mục tiêu kinh tế xanh, ông Nguyễn Quang Duy, Chủ tịch Hội đồng Quản trị (HĐQT) HTX Duy Trang Group (Khánh Hòa) chia sẻ, tỉnh Khánh Hòa vốn sở hữu những đặc ân từ thiên nhiên với vùng biển sạch và khí hậu lý tưởng để phát triển rong nho, loại nông sản được ví như “vàng xanh” của đại dương.

Tuy nhiên, ông Nguyễn Quang Duy thẳng thắn chỉ ra nghịch lý, dù địa phương có thế mạnh về đặc sản và lượng khách du lịch “khổng lồ” nhưng các sản phẩm trải nghiệm nông nghiệp biển vẫn còn rất mờ nhạt. Đơn cử, hiện giá trị của rong nho chủ yếu vẫn dừng lại ở việc bán nguyên liệu thô hoặc xuất khẩu thô, thiếu sợi dây liên kết chặt chẽ để chuyển hóa các giá trị nông nghiệp thuần túy thành một chuỗi trải nghiệm du lịch hấp dẫn, từ đó nâng cao giá trị kinh tế tại chỗ.

Nhiều doanh nghiệp Trung Quốc đã làm việc với DT Group về hợp tác xuất khẩu rong nho sang thị trường tỷ dân.

Để giải bài toán này, Duy Trang Group đã tiên phong triển khai mô hình liên kết chặt chẽ. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò hạt nhân khi chịu trách nhiệm đầu tư công nghệ, chuẩn hóa quy trình sản xuất theo các tiêu chuẩn quốc tế như: Chứng nhận về phân tích nguy cơ và kiểm soát điểm tới hạn (HACCP) hay ISO 22000 (Tiêu chuẩn quốc tế về Hệ thống quản lý an toàn thực phẩm do Tổ chức Tiêu chuẩn hóa quốc tế - ISO) ban hành để mở cửa thị trường.

Song hành cùng doanh nghiệp, các HTX đóng vai trò cầu nối trong việc tổ chức vùng nuôi và giám sát sản xuất, tạo điều kiện để người dân, những chủ thể trực tiếp canh tác - thay đổi tư duy từ khai thác tự nhiên sang nuôi trồng bền vững. Kết quả thực tiễn chứng minh, hiệu quả khi mô hình không chỉ giúp hình thành vùng nguyên liệu sạch, truy xuất được nguồn gốc mà còn góp phần tăng thu nhập cho hơn 80 hộ dân ven biển lên từ 1,5 đến 2 lần.

Tầm nhìn của đại diện HTX Duy Trang Group không chỉ dừng lại ở việc sản xuất mà còn hướng tới việc biến rong nho thành câu chuyện văn hóa thông qua 3 trụ cột trải nghiệm cốt lõi. Thứ nhất, hành trình này bắt đầu từ việc cho phép du khách tham gia thu hoạch trực tiếp tại vùng nuôi sạch; thứ hai, tìm hiểu quy trình chế biến hiện đại tại nhà máy để củng cố niềm tin về chất lượng; cuối cùng, thưởng thức sự tinh túy của ẩm thực địa phương qua các món ăn kết hợp giữa rong nho, yến sào cùng hải sản.

“Cách tiếp cận này không chỉ giúp kéo dài thời gian lưu trú của du khách mà còn tạo ra một mô hình kinh tế tuần hoàn, nơi rong biển đóng vai trò làm sạch môi trường và tái tạo hệ sinh thái biển”, ông Nguyễn Quang Duy chia sẻ.

Tuy nhiên, Chủ tịch HĐQT HTX Duy Trang Group cũng trăn trở về những nút thắt đang cản trở sự phát triển. Trước hết, sự thiếu bền vững trong các mối liên kết hiện tại khi năng lực quản trị của một số HTX còn hạn chế, dẫn đến sự thiếu đồng bộ trong tiêu chuẩn sản xuất.

Tiếp đó, rào cản về nguồn vốn và việc thiếu hụt các cơ chế chính sách dài hạn khiến doanh nghiệp khó yên tâm đầu tư vào các vùng nguyên liệu quy mô lớn. Đặc biệt, việc thiếu một hành lang pháp lý cụ thể cho mô hình du lịch trải nghiệm trên đất nông nghiệp biển đang khiến các bên liên quan gặp nhiều lúng túng trong triển khai thực tế.

Ông Nguyễn Quang Duy kiến nghị, các cơ quan quản lý cần nhìn nhận HTX là một đối tác chiến lược thực thụ trong chuỗi giá trị để có những chương trình đào tạo quản trị bài bản và hỗ trợ tiếp cận vốn ưu đãi. Đồng thời, tỉnh Khánh Hòa cần sớm có quy hoạch cụ thể cho vùng nuôi rong nho kết hợp khai thác du lịch, đảm bảo sự đồng bộ giữa sản xuất và trải nghiệm.

Bên cạnh đó, việc chuẩn hóa quy trình sản xuất qua các tiêu chuẩn Bộ quy định về thực hành sản xuất nông nghiệp tốt tại Việt Nam (VietGAP), Bộ tiêu chuẩn quốc tế về thực hành nông nghiệp tốt (GlobalGAP) và ứng dụng chuyển đổi số trong truy xuất nguồn gốc.

“Cuối cùng, một cơ chế hợp đồng dài hạn dựa trên sự hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp, HTX và người dân sẽ là nền tảng vững chắc để xây dựng một hệ sinh thái nông nghiệp biển bền vững”, ông Nguyễn Quang Duy chia sẻ.

Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed.

Để chuỗi giá trị phát triển được thì phải có được HTX và doanh nghiệp, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed cho biết, năm 2022, Thủ tướng có Nghị định 40/2022/NĐ-CP về liên kết 4 nhà, làm cơ sở cho HTX, doanh nghiệp “bắt tay”. Từ thực tiễn quốc tế, cụ thể ở Canada cho thấy, Liên minh HTX của một bang có thể thu về 7 tỷ USD. Nhưng trong HTX của bang này có cả doanh nghiệp cùng hoạt động để chia sẻ khó khăn và lợi ích. Điều này cho thấy, để chuỗi giá trị phát triển được thì phải có được HTX và doanh nghiệp. Và, chuỗi giá trị muốn mạnh, HTX cũng phải mạnh.

Đại diện ThaiBinh Seed nhận thấy, chuỗi giá trị bền vững không thể chỉ dựa trên giao dịch mua, bán ngắn hạn. Nếu chỉ dừng lại ở bao tiêu sản phẩm, mối quan hệ giữa doanh nghiệp và HTX sẽ luôn chịu áp lực của thị trường và rất dễ đứt gãy khi có biến động. Vấn đề đặt ra không chỉ là bao tiêu, mà là “đồng đầu tư và đồng phát triển”.

Theo ông Trần Mạnh Báo, nếu doanh nghiệp muốn có vùng nguyên liệu ổn định, sản phẩm đạt chuẩn quốc tế và truy xuất minh bạch, chỉ ký hợp đồng thu mua là chưa đủ. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình nâng cấp HTX. “Đầu tiên, doanh nghiệp có thể góp vốn và đầu tư hạ tầng sản xuất. Trong một số mô hình thành công, doanh nghiệp không chỉ đặt hàng mà còn tham gia góp vốn, hỗ trợ xây dựng kho bãi, nhà sơ chế, hệ thống kiểm soát chất lượng. Khi có sự đồng đầu tư, lợi ích và trách nhiệm của hai bên gắn chặt với nhau hơn”, đại diện ThaiBinh Seed chia sẻ.

Tiếp theo, doanh nghiệp thực hiện chuyển giao công nghệ và tiêu chuẩn. Để HTX đáp ứng được yêu cầu của thị trường, doanh nghiệp có thể hỗ trợ chuyển giao quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng, hệ thống truy xuất nguồn gốc và quản lý dữ liệu. Điều này không chỉ giúp HTX nâng chuẩn mà còn giúp doanh nghiệp bảo đảm chất lượng đầu vào một cách bền vững.

Ngoài ra, doanh nghiệp và HTX cần hợp tác dài hạn thay vì ngắn hạn. Quan hệ đối tác chiến lược đòi hỏi tầm nhìn dài hạn. Doanh nghiệp cần có kế hoạch ổn định vùng nguyên liệu; HTX cần cam kết sản lượng và chất lượng.

“Khi hai bên cùng xác lập chiến lược 3 - 5 năm thay vì từng vụ mùa, sự tin cậy sẽ được củng cố”, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn ThaiBinh Seed khẳng định. Tuy nhiên, để tiến tới đồng đầu tư, doanh nghiệp cũng cần những điều kiện nhất định: HTX phải minh bạch tài chính, có quản trị chuyên nghiệp, tuân thủ quy trình và sẵn sàng chia sẻ dữ liệu. Đồng đầu tư không thể dựa trên sự thiếu minh bạch.

Vai trò của ‘doanh nghiệp đầu kéo’ trong liên kết kinh tế

GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân, Ủy viên Ủy ban Tài chính - Ngân sách Quốc hội khóa XV.

GS.TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân, Ủy viên Ủy ban Tài chính - Ngân sách Quốc hội khóa XV cho rằng sức mạnh của HTX không nằm ở quy mô riêng lẻ mà nằm ở sự liên kết chặt chẽ giữa các cá nhân để giải quyết những bài toán mà một cá nhân không thể tự thực hiện.

GS.TS Hoàng Văn Cường đặc biệt lưu ý về mục tiêu hoạt động của HTX. Ông cho rằng, HTX ra đời phải nhằm mục đích làm tăng giá trị hoạt động của từng thành viên, chứ không đơn thuần là một đơn vị trung gian mua đi bán lại. "Chúng ta đang thiếu những doanh nghiệp đầu kéo. Các doanh nghiệp bao tiêu đứng ở tiếp điểm cuối cùng thì không có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy năng lực sản xuất”, GS.TS Hoàng Văn Cường chia sẻ.

Chuyên gia này kiến nghị, Việt Nam cần có những chính sách mạnh mẽ để hình thành và phát triển các doanh nghiệp đầu kéo này. Theo đó, các chính sách khuyến khích, ưu đãi của Nhà nước cần tập trung vào việc giúp HTX nâng cao năng lực quản trị, năng lực nghiên cứu và khả năng tương tác với thị trường.

Để tồn tại trong bối cảnh mới, HTX phải hướng tới quy mô đủ lớn để tạo ra các hành trình "thông minh", ứng dụng công nghệ số vào quản lý và truy xuất nguồn gốc, bảo vệ thương hiệu trên môi trường trực tuyến.

Để ưu tiên phát triển doanh nghiệp đầu kéo, Nhà nước cần có các chính sách đặc thù để thu hút các doanh nghiệp có tâm và có tầm tham gia vào chuỗi liên kết với tư cách là "đầu kéo". Những doanh nghiệp này khi đầu tư vào quá trình sản xuất của nông dân, giúp tăng trình độ sản xuất và chia sẻ rủi ro, cần được hưởng các chế độ đãi ngộ tương xứng.

Mô hình HTX chỉ thực sự sống động và hiệu quả khi giải quyết được bài toán liên kết thực chất, làm gia tăng giá trị cho từng thành viên và có sự đồng hành của các doanh nghiệp đầu kéo mạnh mẽ. Đó không chỉ là sự hợp tác về kinh tế, mà còn là sự thống nhất về hành động để khẳng định vị thế của sản phẩm và thương hiệu Việt trên thị trường.