Cần mở hướng trồng lá mùng 5 để tạo sinh kế bền vững

Cây "Lá mùng 5" đang trở thành nguồn thu nhập chính của người nông dân.

Trà thảo mộc làng Trà Đóa

Không biết tự bao giờ, chỉ biết từ khi có bến Giếng Lách người dân xóm Phường Củi, làng Trà Đóa, xã Bình Đào, huyện Thăng Bình (tỉnh Quảng Nam cũ) đã bắt đầu trồng trong vườn nhà các loại cây thảo mộc như Hoa Khóm, Hoắc Hương, Tía Tô, Rẽ Quạt, Đậu Sen... Các bậc cao niên trong làng xem đây là loại cây thuốc nam dân gian quý hiếm có tác dụng dùng nấu nước uống hàng ngày, giúp thanh nhiệt cơ thể và xông hơi rất công hiệu đối với người bị cảm lạnh, say nắng, mỏi mệt.

Theo người dân địa phương, tại bến đò Giếng Lách xóm Phường Cũi làng Trà Đóa ngày xưa chỉ có khoảng 4 đến 5 gia đình trồng được cây thảo mộc quý này, bởi vì đây là những loài cây rất khó trồng, đặc biệt là việc nhân giống để trồng lại cho năm sau lại càng khó. Trong gia đình chỉ có con trai mới được truyền nghề, cha mẹ không truyền cho con gái. Đó là bí quyết đồng thời hạn chế nhất định trong việc phát triển làng nghề trồng cây thảo mộc có một không hai tại làng Trà Đóa.

Hợp tác xã nông nghiệp Bình Đào cho biết khoảng đầu thập niên 60 những cây thảo mộc này mới bắt đầu được thương mại hóa. Không những khu vực Giếng Lách, xóm Phường Củi mà một vài khu vưc khác trong làng Trà Đóa cũng có nhiều hộ trồng và bán trong dịp Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch) và cái tên gọi "lá mùng 5" cũng bắt đầu từ đó. Không phải như cây lá ở nhiều nơi khác được thu hái ngoài rừng núi, "lá mùng 5" nơi đây được trồng và chăm sóc tại vườn nhà rất cẩn thận.

Thông qua Hợp tác xã nông nghiệp Bình Đào, cây thảo mộc làng quê Trà Đóa được thu mua và chế biến thành nhiều sản phẩm khác nhau như Trà thảo mộc, Trà hương sen… Ngoài diện tích đã tích tụ, hợp tác xã chủ động liên kết với nông dân trong xã chuyển đổi những vùng sản xuất lúa nước kém hiệu quả sang trồng cây thảo mộc "lá mùng 5". Mục đích để người dân vừa được sản xuất bảo tồn cây thảo mộc truyền thống của quê hương, vừa chế biến tạo thành sản phẩm đặc trưng của địa phương; kết hợp với thu hút khách du lịch trải nghiệm đồng quê, góp phần tăng giá trị cho sản phẩm nông nghiệp, nâng cao được thu nhập cho người nông dân.

Cần hướng đi bền vững cho người dân

Dẫn phóng viên dạo quanh một vòng làng Trà Đóa, ông Võ Tấn Sanh - Giám đốc HTX nông nghiệp Bình Đào cho biết, vùng trồng nguyên liệu cây thảo mộc có diện tích khoảng 5ha, trong đó 3ha chuyển đổi từ đất lúa sang còn 2ha trồng tại khuôn viên vườn của người dân. Câu chuyện chuyển đổi mô hình và thương mại hóa mạnh mẽ bắt đầu từ khoảng 7 năm trước với việc thương lái đến tận nhà thu mua. Điều này giúp người nông dân nhanh chóng có thu nhập ổn định với tối thiểu 20 tiệu đồng/1 sào đất.

Nếu như trước đây, người dân bắt đầu trồng từ tháng 1, đến ngày 1-5 mới bắt đầu có thương lái đến thu mua. Nhưng hiện nay khoảng tháng 4 là vùng dược liệu "lá mùng 5" đã nhộn nhịp, sôi động cảnh kẻ bán người mua. Gần như đến cuối tháng 4 và đầu tháng 5 là người dân đã vệ sinh ruộng, chuyển đổi cây trồng qua lúa hoặc cây gia vị.

Theo ông Võ Tấn Sanh, do diện tích trồng của người dân ngày càng tăng, năng lực thu mua cũng như chế biến của hợp tác xã còn hạn chế, vì vậy phần lớn các hộ trồng đã chủ động tìm kiếm đầu ra cho cây dược liệu. Tuy nhiên, việc bán dưới dạng nguyên liệu thô chưa thực sự đem lại giá trị kinh tế cao cho người dân xã Thăng An. Đây là điều mà hợp tác xã và người dân luôn trăn trở, thậm chí vùng đất này có tiềm năng phát triển du lịch như mô hình làng ra Trà Quế.

Hiện người dân trồng và thu hoạch "lá mùng 5" trong khoảng 6 tháng đầu năm, thời gian còn lại phần lớn chuyển đổi qua trồng cây gia vị. Nếu được chính quyền quy hoạch, định hướng phát triển bền vững thì người dân hoàn toàn đủ cơ sở để đầu tư mở rộng, chuyên tâm canh tác 2 vụ gồm cây dược liệu và cây gia vị. Thôn Trà Đóa còn sở hữu vị trí thuận lợi, điều kiện thổ nhưỡng phù hợp, nông dân có kỹ năng canh tác, đặc biệt có truyền thống, lịch sử với cây dược liệu. Song song, chính quyền xã Thăng An cần thực hiện các chuỗi liên kết để đảm bảo đầu ra, nâng cao giá trị cho "lá mùng 5". Trong đó việc hướng đến mô hình liên kết bền vững giữa doanh nghiệp - hợp tác xã - người nông dân.

Ông Nguyễn Thanh Phong - Chủ tịch UBND xã Thăng An thừa nhận người nông dân đang trồng "lá mùng 5" và mua bán theo mô hình tự phát, nhỏ lẻ. Thời gian đến chính quyền mới sẽ xem xét, nghiên cứu và có phương án cụ thể đối với khu vực trồng cây dược liệu. Hiện cây trồng này không chỉ đem lại thu nhập cho người nông dân mà còn mang đến nét đẹp truyền thống tại thôn Trà Đóa.

Chủ tịch UBND xã Thăng An cho biết sẽ giao các phòng, ban có chuyên môn để rà soát lại toàn bộ dữ liệu liên quan đến đất đai, hộ trồng để đánh giá đúng thực chất mô hình triển khai. Đồng thời, xã sẽ xem xét đến yếu tố quy mô, hiệu quả kinh tế nhằm có phương án nhân rộng, mở rộng, thậm chí nghiên cứu đến công tác quy hoạch vùng trồng cây dược liệu. Chính quyền cũng phải xây dựng bài toán đầu ra bền vững cho người nông dân; chú trọng đến việc phát triển du lịch thông quan mô hình tham quan, mua sắm và liên kết sản xuất tại chỗ; tăng cường quảng bá sản phẩm.

Trên thực tế, để phát triển cây "lá mùng 5" và định hướng vùng du lịch thôn Trà Đóa cần có sự đồng hành từ nhiều phía. Trước hết là công tác quy hoạch vùng trồng phù hợp, lựa chọn loài cây có giá trị kinh tế và thích ứng với điều kiện địa phương. Tiếp theo là cơ chế hỗ trợ vốn, khoa học - kỹ thuật để người dân yên tâm đầu tư. Bên cạnh đó, cần chú trọng khâu chế biến, xây dựng thương hiệu sản phẩm, kết nối thị trường tiêu thụ để gia tăng giá trị. Hy vọng trong tương lai, địa phương sẽ hình thành được những vùng chuyên canh dược liệu quy mô lớn, vừa bảo vệ được hệ sinh thái, vừa mang lại sinh kế ổn định cho nhiều hộ dân.