Cần nguồn lực bền vững để bảo tồn di sản Mỹ Sơn

Khu đền tháp Mỹ Sơn luôn cần nguồn lực để bảo tồn dài hạn. Ảnh: QUỐC TUẤN

Khi bảo tồn cần nguồn lực dài hạn

Công tác bảo tồn, trùng tu di tích Mỹ Sơn qua nhiều giai đoạn có sự hỗ trợ đắc lực của các chuyên gia quốc tế. Tiêu biểu là các chuyên gia Ba Lan trong những năm 1980 đến 1990 và dự án hợp tác Việt Nam - Italia - UNESCO trùng tu nhóm tháp G hoàn thành vào năm 2013.

Gần đây, Cơ quan Khảo sát Khảo cổ học Ấn Độ (ASI) đã thực hiện trùng tu các nhóm tháp K, H, A trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2022 với kinh phí hàng chục tỷ đồng. Hiện tại, hồ sơ trùng tu các nhóm tháp E, F đang tiếp tục được xúc tiến.

Theo Ban Quản lý Di sản văn hóa thế giới Mỹ Sơn, bảo tồn Mỹ Sơn là công việc lâu dài và cần nguồn lực liên tục. Các đền tháp được xây dựng chủ yếu bằng gạch nung, chịu tác động trực tiếp của điều kiện khí hậu khắc nghiệt, đặc biệt là độ ẩm cao và mưa lũ.

Cùng với đó, lượng khách tham quan gia tăng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát tác động đối với di tích. Năm 2023, khu di sản đón 380.000 lượt khách, đạt doanh thu 60,3 tỷ đồng; đến năm 2025 ước đạt 438.121 lượt, doanh thu hơn 63,7 tỷ đồng (trong đó khách quốc tế chiếm gần 91%).

Tại tọa đàm “Mỹ Sơn xanh: Hành trình trải nghiệm di sản và thiên nhiên” vừa diễn ra, TS. Hoàng Văn Long, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội thành phố Đà Nẵng đã đề xuất cách tiếp cận kinh tế di sản theo chuỗi giá trị tuần hoàn. Theo đó, nguồn thu từ khai thác di sản cần được sử dụng một phần để bảo tồn, phục hồi di tích và nâng cao sinh kế cộng đồng. Chuỗi vận động này được xác định theo hướng: di sản - bảo tồn - tri thức - trải nghiệm - sản phẩm - doanh thu - sinh kế - tái đầu tư bảo tồn.

Điểm đáng chú ý nằm ở sự thay đổi cách nhìn về nguồn thu. Bảo tồn không chỉ là khoản chi để duy trì, mà chính việc gìn giữ tốt giá trị nguyên gốc sẽ tạo nền tảng để di sản tiếp tục sinh lời.

Từ cách tiếp cận này, TS. Hoàng Văn Long đề xuất trong giai đoạn từ năm 2027 đến năm 2030, cần nghiên cứu cơ chế trích 15 - 20% doanh thu du lịch để tái đầu tư cho bảo tồn hệ sinh thái; đồng thời nghiên cứu hình thành Quỹ Bảo tồn và Phát triển Mỹ Sơn xanh.

Cùng với ý tưởng này, nhà nghiên cứu Kiều Maily, người sáng lập không gian Champa Amaravati House (phường Hội An Đông) đề xuất thành lập Quỹ Phát triển và bảo tồn văn hóa Chăm. Quỹ này sẽ là bước tiến trong xã hội hóa di sản, giúp giải quyết bài toán đứt gãy thế hệ trong lưu truyền di sản phi vật thể.

Ở góc độ sản phẩm, ông Lê Quốc Việt, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Đà Nẵng gợi ý xây dựng “Hộ chiếu du lịch Champa” kèm bản đồ du lịch văn hóa xứ Quảng, trong đó trích 20.000 đồng từ mỗi “hộ chiếu” vào Quỹ trùng tu Mỹ Sơn và công bố công khai hằng quý.

Dư địa từ hoạt động giáo dục trải nghiệm, nghiên cứu, sản phẩm thủ công Chăm, nhiếp ảnh, sản phẩm văn hóa và sản phẩm bản địa ở Mỹ Sơn rất rộng mở để tăng hiệu quả trong việc khai thác du lịch di sản. Ảnh: QUỐC TUẤN

Hướng tới giá trị bền vững

Cơ chế đưa nguồn thu trở lại bảo tồn chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng một cách quản trị di sản thận trọng. Nếu chỉ tăng nguồn thu bằng cách tăng lượng khách, thành công về kinh tế có thể trở thành sức ép phá vỡ các giá trị nguyên gốc.

Theo TS. Hoàng Văn Long, không nên mở rộng sản phẩm khi chưa xác định được giới hạn sinh thái và sức chịu tải của di tích. Khi rủi ro quá tải được xếp ở mức “rất cao”, ban quản lý cần đánh giá sức chứa dựa trên giới hạn thay đổi có thể chấp nhận, từ đó theo dõi sát sao các tác động đối với cảnh quan và môi trường.

Cách tiếp cận này đặt ra thước đo mới cho hiệu quả khai thác di sản. Thay vì đếm số lượt khách, cần tính toán giá trị tạo ra trên mỗi lượt khách, thời gian trải nghiệm, mức độ hài lòng và tỷ lệ nguồn lực quay lại phục vụ bảo tồn. Dư địa từ các hoạt động giáo dục trải nghiệm, nghiên cứu, sản phẩm thủ công, nhiếp ảnh và sản phẩm bản địa tại Mỹ Sơn hiện vẫn rất rộng mở.

Để hiện thực hóa, ông Lê Quốc Việt đề xuất kiểm soát hoạt động khai thác theo ba hướng: đặt trần sức chứa theo từng thời điểm tại nhóm tháp B-C-D nhằm hạn chế quá tải; bố trí các dịch vụ lưu trú (homestay, làng nghề) tại khu vực vành đai thay vì đưa vào vùng lõi di sản và minh bạch phần doanh thu tái đầu tư.

Khu đền tháp Mỹ Sơn sẽ còn cần nhiều dự án trùng tu, khảo sát và nguồn lực rất lớn để trụ vững qua thời gian. Vì vậy, việc tìm ra một cơ chế tài chính bền vững và chuyển dịch chiến lược kinh tế di sản là điều kiện tiên quyết để mỗi giá trị tạo ra hôm nay sẽ góp phần gìn giữ Mỹ Sơn cho muôn đời sau.