Cân nhắc bỏ quy định quyền kiểm tra của cơ quan bảo hiểm xã hội

Theo Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024, cơ quan bảo hiểm xã hội được giao quyền kiểm tra việc thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm xã hội tự nguyện, việc thực hiện hợp đồng khám bệnh, chữa bệnh bảo hiểm y tế; việc đóng, chi trả bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế. Quy định này là công cụ quan trọng giúp cơ quan bảo hiểm xã hội chủ động phát hiện những dấu hiệu bất thường, xác minh việc chấp hành pháp luật và kịp thời kiến nghị xử lý vi phạm trong quá trình tổ chức thực hiện chính sách, qua đó góp phần bảo đảm quyền lợi chính đáng của người tham gia và thụ hưởng các chế độ bảo hiểm. Tuy nhiên, sửa đổi lần này, dự thảo luật bỏ quy định quyền kiểm tra của cơ quan bảo hiểm. Đây là vấn đề hiện còn nhiều ý kiến băn khoăn.

Nhận định về việc sửa đổi này, Ủy ban Văn hóa và Xã hội - cơ quan chủ trì thẩm tra dự thảo luật cho rằng, việc không quy định quyền kiểm tra của cơ quan bảo hiểm xã hội trong luật có thể tạo khoảng trống pháp lý và chồng chéo chức năng, nhiệm vụ giữa các bộ, ngành.

Thực tế cho thấy, chức năng kiểm tra của cơ quan bảo hiểm xã hội đã được quy định trong Luật Bảo hiểm xã hội từ năm 2006 và được thực hiện ổn định. Bảo hiểm xã hội là cơ quan đặc thù, tổ chức theo ngành dọc từ Trung ương đến cơ sở, thực hiện việc thu, chi trả và giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội, quản lý người tham gia, người thụ hưởng. Thời gian qua, ngành bảo hiểm xã hội cũng đã thực hiện tốt việc kiểm tra thi hành pháp luật về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, góp phần ngăn ngừa, hạn chế lạm dụng, trục lợi, chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động và an toàn quỹ. Hơn nữa, ngành bảo hiểm xã hội quản lý cơ sở dữ liệu tập trung về quá trình đóng, hồ sơ hưởng, lịch sử chi trả của người tham gia bảo hiểm xã hội và chi phí khám bệnh, chữa bệnh. Vì vậy, kiểm tra việc đóng, hưởng chế độ bảo hiểm xã hội theo thời gian thực thông qua phân tích dữ liệu, quản trị rủi ro là trách nhiệm trực tiếp của ngành bảo hiểm xã hội. Việc doanh nghiệp đóng thiếu hoặc không đóng bảo hiểm xã hội không chỉ ảnh hưởng đến nguồn thu của quỹ mà còn tác động trực tiếp đến quá trình xác nhận thời gian đóng, mức hưởng và khả năng thụ hưởng các chế độ bảo hiểm của người lao động. Do đó, nếu không quy định quyền kiểm tra của cơ quan bảo hiểm xã hội trong luật, khả năng chủ động phát hiện và xác minh những vấn đề này có thể bị hạn chế. Chính khoảng trống pháp lý này có thể dẫn đến hệ quả, không ai đủ thẩm quyền xử lý, hoặc các cơ quan lại đẩy “quả bóng trách nhiệm” cho nhau khi xảy ra vi phạm. Và người chịu thiệt thòi không ai khác chính là người lao động.

Để bảo đảm quyền lợi của người lao động cũng như phòng, chống gian lận, trục lợi quỹ và đáp ứng yêu cầu công khai, minh bạch, cải cách hành chính, đơn giản hóa thủ tục, rút ngắn thời gian kiểm tra, Chính phủ nên giữ quy định hiện hành về quyền của cơ quan bảo hiểm xã hội trong việc kiểm tra việc thực hiện pháp luật về bảo hiểm xã hội bắt buộc, bảo hiểm xã hội tự nguyện, hợp đồng khám bệnh, chữa bệnh và việc đóng, chi trả. Đồng thời chỉnh lý cho phù hợp với việc bỏ chức năng thanh tra chuyên ngành về đóng bảo hiểm xã hội. Cùng với đó, xây dựng cơ chế phối hợp bằng dữ liệu thay vì phối hợp bằng nhiều đoàn kiểm tra. Cơ quan bảo hiểm xã hội, cơ quan thuế và các cơ quan quản lý liên quan cần chia sẻ dữ liệu theo thẩm quyền để phát hiện bất thường. Khi dữ liệu đã liên thông, một cuộc kiểm tra có thể giải quyết nhiều vấn đề thay vì kiểm tra bị “phân mảnh” với cơ chế mỗi cơ quan kiểm tra một phần. Với cách tiếp cận này, vừa bảo đảm không chồng chéo chức năng, vừa không để phát sinh khoảng trống pháp lý trong kiểm soát việc thực hiện chính sách bảo hiểm xã hội.

Tuy nhiên, duy trì quyền kiểm tra phải đi đôi với việc quy định rõ phạm vi, trình tự, thẩm quyền và cơ chế giám sát, để tránh chồng chéo với hoạt động thanh tra. Điều quan trọng là xây dựng cơ chế kiểm tra đúng thẩm quyền, minh bạch, có trọng tâm và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Có như vậy, mới bảo đảm hiệu quả quản lý bảo hiểm xã hội, vừa bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp.