Cân nhắc việc mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

Sáng 25/9, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về: việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý đối với dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi); việc giải trình, tiếp thu, chỉnh lý đối với Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi); dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi).

Chỉ hình sự hóa những hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội

Một trong những nội dung được quan tâm tại phiên họp là bổ sung tội danh, hành vi phạm tội và mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) bổ sung trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội ở 12 tội danh, mở rộng thêm 24 tội đối với pháp nhân thương mại, bổ sung 11 tội danh mới và thêm nhiều hành vi vào cấu thành cơ bản của các tội hiện có.

Thứ trưởng Bộ Công an Phạm Thế Tùng.

Báo cáo giải trình, tiếp thu của Chính phủ cho biết, nhiều ý kiến cơ bản tán thành việc bổ sung tội danh, hành vi phạm tội mới, song đề nghị đánh giá kỹ sự cần thiết, tránh hình sự hóa quá rộng hoặc chồng chéo giữa các tội danh và với pháp luật khác.

Theo cơ quan chủ trì soạn thảo, việc bổ sung tội danh, hành vi mới xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, chỉ hình sự hóa những hành vi có tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội mà các biện pháp dân sự, kinh tế, hành chính không đủ hiệu quả để phòng ngừa, xử lý. Dự thảo đã được rà soát theo từng tội danh, từng hành vi để xác định rõ ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự, phân định ranh giới với vi phạm hành chính và không làm cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh, đổi mới sáng tạo hợp pháp.

Đối với hành vi chuẩn bị phạm tội, Chính phủ cho biết trách nhiệm hình sự chỉ đặt ra với những tội có tính chất, mức độ nguy hiểm cao, khi đã có biểu hiện khách quan đủ rõ thể hiện ý chí phạm tội và hành vi chuẩn bị trực tiếp hướng tới việc thực hiện tội phạm. Cơ quan soạn thảo đã rà soát danh mục tội danh và quy định tại Điều 14 của dự thảo để đáp ứng yêu cầu phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, báo cáo nêu dự thảo được chỉnh lý nhằm phân định chặt chẽ trách nhiệm của pháp nhân và cá nhân. Theo đó, cá nhân là chủ thể trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội; pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự khi hành vi của cá nhân được quy kết cho pháp nhân theo các điều kiện do Bộ luật Hình sự quy định. Cơ quan soạn thảo cho biết đã rà soát các tội danh được mở rộng để xử lý trường hợp lợi dụng tư cách pháp nhân, cơ cấu tổ chức và nguồn lực của pháp nhân thực hiện tội phạm.

Theo báo cáo của Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, dự thảo đã thu hẹp phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội xuống còn 12 tội danh, giảm một tội so với dự thảo trình Quốc hội trước đó.

Tán thành hướng chỉnh lý này, cơ quan thẩm tra đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát, lựa chọn các tội danh được xử lý từ giai đoạn chuẩn bị phạm tội đối với các tội có đặc điểm là khoảng thời gian từ khi chuẩn bị phạm tội đến khi thực hiện hành vi phạm tội diễn biến nhanh, tức thì, có mức nguy hiểm, đe dọa cao tới an ninh quốc gia, tính mạng, sức khỏe, an toàn của con người,… mà không nên mở rộng đối với các tội ít nghiêm trọng, các tội danh có cấu thành vật chất bởi việc xác định chuẩn bị phạm tội đối với tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng trong những trường hợp này là khó khả thi khi hành vi khách quan chưa được thực hiện.

Chủ nhiệm Uỷ ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải phát biểu tại phiên họp.

Đối với pháp nhân thương mại, báo cáo thẩm tra cho biết tổng số tội danh mà chủ thể này phải chịu trách nhiệm hình sự theo dự thảo là 57. Các ý kiến về phạm vi mở rộng còn khác nhau. Một số ý kiến đề nghị xem xét thêm một số tội xâm phạm an ninh mạng và các tội mà hành vi của cá nhân có liên quan mật thiết đến pháp nhân; có ý kiến đề nghị cân nhắc việc mở rộng sang các tội về ma túy. Một số ý kiến đề nghị cân nhắc hạn chế mở rộng phạm vi vì có thể tác động tiêu cực tới sự phát triển kinh tế - xã hội, tới môi trường đầu tư, kinh doanh.

Ở tội gây ô nhiễm môi trường, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp lưu ý dự thảo nâng ngưỡng định lượng để xử lý hình sự hành vi chôn, lấp, đổ, thải ra môi trường chất thải rắn có chứa phóng xạ. Cơ quan thẩm tra nhận thấy sửa đổi này dẫn đến thu hẹp đáng kể phạm vi xử lý hình sự đối với hành vi nêu trên. Các ngưỡng được đề xuất cao hơn nhiều lần so với giới hạn và ngưỡng cảnh báo mà pháp luật chuyên ngành sử dụng. Do đó, đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát, sửa đổi cho phù hợp.

Phòng, chống tội phạm từ sớm, từ xa, nhưng không hình sự hóa quá mức

Sau khi nghe các báo cáo, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thảo luận, cho ý kiến về nhiều nội dung quan trọng.

Kết luận phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản tán thành những nội dung chính của ba dự thảo, đồng thời đề nghị tiếp tục hoàn chỉnh để bảo đảm sự đồng bộ giữa các văn bản và thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định phát biểu tại phiên họp.

Đối với Bộ luật Hình sự, yêu cầu đặt ra là bảo đảm sự nghiêm minh, đồng thời thể hiện tinh thần đổi mới, nhân đạo, nhân văn.

Về hành vi chuẩn bị phạm tội, Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị rà soát, đánh giá kỹ ở từng tội danh và tổng thể các tội danh. Ủy ban Thường vụ Quốc hội ủng hộ phương châm đấu tranh phòng, chống tội phạm từ sớm, từ xa, nhưng không hình sự hóa quá mức cần thiết.

Đối với pháp nhân thương mại, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh việc mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự là vấn đề lớn và cần thiết, song tác động trực tiếp đến hoạt động đầu tư, sản xuất kinh doanh, môi trường và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, nền kinh tế. Do đó, cần tiếp tục cân nhắc một cách toàn diện, bảo đảm chỉ đặt ra đối với những trường hợp thật sự cần thiết và được lập luận rõ các cơ sở lý luận, thực tiễn.

Hồ sơ ba dự án luật sẽ được hoàn chỉnh để phục vụ Hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách ngày 28–29/9, trước khi trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp tháng 10.