Cần siết cơ chế quản lý để tăng hiệu quả thi hành luật

Thách thức lớn trước "ma trận" quảng cáo và chiêu trò lách luật

Luật An toàn thực phẩm năm 2010, Nghị định số 15/2018/NĐ-CP của Chính phủ cùng nhiều thông tư hướng dẫn của Bộ Y tế đã tạo ra cơ chế quản lý rõ ràng, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm nhằm tạo điều kiện thông thoáng cho doanh nghiệp.

Đặc biệt, quy định bắt buộc các cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khoẻ phải đạt tiêu chuẩn Thực hành sản xuất tốt (GMP), được ban hành từ năm 2được kỳ vọng là "bộ lọc" hiệu quả để loại bỏ các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, kém chất lượng.

Tuy nhiên, thực tế thi hành bộc lộ nhiều lỗ hổng. Trên thị trường, không khó bắt gặp những sản phẩm thực phẩm bổ sung được gắn mác "thần dược", "cam kết chữa khỏi hẳn" các bệnh mãn tính như tiểu đường, xương khớp, thậm chí cả ung thư.

Đáng chú ý, các hành vi vi phạm không còn dừng lại ở quy mô nhỏ lẻ mà đã tổ chức thành các đường dây tinh vi, ứng dụng công nghệ cao. Các đối tượng lợi dụng không gian mạng, sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để cắt ghép hình ảnh, giả mạo giọng nói của bác sĩ, chuyên gia y tế uy tín, người nổi tiếng để livestream bán hàng, lừa dối người tiêu dùng.

Lực lượng chức năng kiểm tra nguồn gốc, nhãn mác các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khoẻ và thực phẩm bổ sung tại các cơ sở kinh doanh.

Ông Hoàng Lý Tưởng, Chi cục trưởng Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm tỉnh Cà Mau, cho rằng: Hệ thống văn bản pháp luật hiện hành đã quy định rất rõ ràng về việc cấm quảng cáo thực phẩm chức năng như thuốc chữa bệnh, cấm sử dụng danh nghĩa, hình ảnh của cơ sở y tế, bác sĩ để quảng cáo. Tuy nhiên, khó khăn nhất hiện nay là ở khâu thi hành và xử lý vi phạm trên môi trường mạng. Các đối tượng thường dùng tài khoản ảo, khi bị phát hiện thì lập tức xoá dấu vết, gây khó khăn cho công tác thanh tra, kiểm tra.

“Việc kiểm soát tận gốc nguồn hàng và các nội dung quảng cáo đòi hỏi sự phối hợp liên ngành chặt chẽ hơn nữa, một mình ngành y tế không thể gánh vác nổi việc này”, ông Hoàng Lý Tưởng nhấn mạnh.

Trên thực tế, khi lực lượng chức năng tiến hành kiểm tra theo quy trình thông thường, phát hiện không ít đơn hàng chưa được kiểm chứng, thậm chí kém chất lượng đã được chốt qua các buổi livestream và vận chuyển đến tay người tiêu dùng thông qua dịch vụ chuyển phát nhanh.

Thậm chí, có trường hợp cơ sở sản xuất dù đạt chứng nhận GMP nhưng vẫn cố tình cho thêm các thành phần tân dược bị cấm vào thực phẩm chức năng để tạo hiệu quả tức thì. Đây là hành vi cực kỳ nguy hiểm, trực tiếp xâm phạm đến sức khoẻ và tính mạng của người tiêu dùng, nhưng việc phát hiện và xử lý lại gặp rất nhiều rào cản.

Siết chặt chế tài, bảo vệ doanh nghiệp chân chính

Đánh giá dưới góc độ chế tài và thi hành pháp luật, ông Trần Hữu Nghị, Phó Chi cục trưởng Chi cục Quản lý thị trường tỉnh Cà Mau, nhận định: “Mức xử phạt vi phạm hành chính dù đã được nâng lên, nhưng so với lợi nhuận khổng lồ của hành vi sản xuất, kinh doanh thực phẩm chức năng giả thì chưa đủ sức răn đe. Điều này tạo nên suy nghĩ tiêu cực là sẵn sàng nộp phạt rồi lại tiếp tục đổi tên thương hiệu, thành lập doanh nghiệp mới để tái phạm".

Luật sư Quách Ngọc Lam, Đoàn Luật sư tỉnh Cà Mau, cho rằng: "Muốn thu hẹp khoảng cách thi hành pháp luật phải có những sửa đổi theo hướng siết chặt trách nhiệm hình sự, coi hành vi cố ý sản xuất, kinh doanh thực phẩm chức năng giả hoặc chứa chất cấm là hành vi đe doạ nghiêm trọng an ninh y tế cộng đồng".

Nhiều sản phẩm thực phẩm chức năng được quảng cáo là hàng xách tay chào bán công khai trên môi trường mạng, nhưng nguồn gốc và chất lượng chưa được kiểm chứng. (Ảnh chụp màn hình)

Nhìn từ khía cạnh thị trường và quyền lợi người tiêu dùng, khoảng cách trong thi hành pháp luật không chỉ gây tổn hại cho người bệnh vì tin vào quảng cáo mà bỏ qua thời điểm vàng điều trị bằng y học hiện đại, mà còn đẩy các doanh nghiệp kinh doanh chân chính vào thế yếu. Một môi trường kinh doanh mà hàng giả, hàng nhái lập lờ đánh lừa được người tiêu dùng sẽ tạo ra sự cạnh tranh bất bình đẳng, "vàng thau lẫn lộn", làm suy giảm uy tín của cả ngành sản xuất thực phẩm chức năng trong nước.

Từ thực tiễn đó có thể thấy, bài toán thu hẹp khoảng cách giữa quy định pháp luật và hiệu quả thi hành đối với thị trường thực phẩm chức năng không thể giải quyết bằng những văn bản hành chính đơn lẻ hay các đợt ra quân rầm rộ.

Yêu cầu cấp bách hiện nay là phải rà soát, tái cấu trúc lại toàn bộ quy trình quản lý từ khâu cấp phép, tự công bố, giám sát sản xuất đến phân phối, đặc biệt là quảng cáo trên không gian mạng.

Theo Luật sư Quách Ngọc Lam, việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật liên quan nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý trong tình hình mới cần tập trung vào 3 trụ cột chính: Chế tài xử phạt cần nâng cao tính răn đe bằng cách gắn trách nhiệm pháp lý hình sự đối với các hành vi cố ý quảng cáo sai sự thật quy mô lớn và sản xuất hàng giả chứa chất cấm; xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành thật chặt chẽ, trong đó ứng dụng công nghệ để chủ động quét, phát hiện và gỡ bỏ ngay lập tức các nội dung vi phạm trên không gian mạng, đồng thời phong toả các tài khoản ngân hàng nhận tiền từ hoạt động lừa đảo này. Cùng với đó, tăng cường năng lực cho hệ thống kiểm nghiệm địa phương, chuyển từ cơ chế thụ động chờ báo cáo sang chủ động lấy mẫu ngẫu nhiên trên thị trường để xét nghiệm và công khai kết quả rộng rãi cho cộng đồng.

Khi chế tài đủ sức răn đe, quản lý đủ chặt chẽ và trách nhiệm của các bên được đề cao, niềm tin của người tiêu dùng mới được củng cố, doanh nghiệp chân chính mới có cơ hội phát triển bền vững./.