Canada bắt tay Pháp hợp tác không gian-quốc phòng trong bối cảnh quan hệ với Mỹ xấu đi

Thủ tướng Canada Mark Carney (phải) và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron chụp ảnh selfie cùng nhau. Ảnh: Reuters.

Thủ tướng Canada Mark Carney hôm 20/9 cho biết Canada và Pháp đã yêu cầu các cơ quan không gian cùng Bộ Quốc phòng hai nước bắt đầu xây dựng và chia sẻ các cơ sở hạ tầng, trong đó có hệ thống phóng không gian.

Ông Mark Carney và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron công bố kế hoạch này trong cuộc gặp tại Saint-Pierre, thủ phủ của quần đảo Saint-Pierre và Miquelon – vùng lãnh thổ hải ngoại của Pháp nằm ngoài khơi bờ biển Đại Tây Dương của Canada. Reuters lưu ý cuộc gặp diễn ra chỉ vài tuần sau khi ông Trump đăng hình ảnh Canada, Greenland, Iceland và một số lãnh thổ khác được vẽ cờ Mỹ phủ lên.

Trong lần đầu gặp trực tiếp, hai nhà lãnh đạo thể hiện quan hệ khá thân mật, liên tục bắt tay, trò chuyện và thậm chí cùng chụp ảnh selfie. Tuy nhiên, hai bên chưa công bố lịch trình triển khai cụ thể cũng như cam kết tài chính cho chương trình mới.

Hai nhà lãnh đạo ôm hôn nhau. Ảnh: Reuters.

Canada muốn tăng hợp tác quốc phòng – không gian với châu Âu

Hợp tác không gian và quốc phòng mới giữa Canada và Pháp phản ánh nỗ lực của Canada nhằm mở rộng quan hệ với các đối tác châu Âu, qua đó giảm mức độ phụ thuộc vào Mỹ.

Thủ tướng Carney nhấn mạnh vấn đề này dưới góc độ “chủ quyền”. Theo ông, trong bối cảnh hiện nay, một quốc gia có chủ quyền không chỉ cần khả năng tự bảo đảm lương thực, năng lượng và quốc phòng, mà còn phải bảo đảm khả năng tiếp cận an toàn đối với những công nghệ và nguồn lực chiến lược như AI, không gian, chất bán dẫn, khoáng sản quan trọng và năng lượng sạch.

Ông nói: “Ý nghĩa của chủ quyền ngày nay không chỉ là khả năng tự nuôi sống mình, cung cấp năng lượng và bảo vệ chính mình, mà còn phải bảo đảm khả năng tiếp cận an toàn với AI, không gian, chất bán dẫn, khoáng sản quan trọng và năng lượng sạch”.

Việc đưa không gian vào nhóm năng lực liên quan trực tiếp đến chủ quyền cho thấy Canada ngày càng coi hạ tầng không gian là một thành phần của năng lực kinh tế và quốc phòng quốc gia.

Hai nhà lãnh đạo có những cử chỉ thân mật vượt ra ngoài nghi lễ ngoại giao. Ảnh Reuters.

Canada tìm kiếm “liên minh tham vọng hơn” với châu Âu

Động thái xích lại gần với Pháp diễn ra trong lúc quan hệ Canada – Mỹ ngày càng căng thẳng do các tranh chấp thương mại giữa hai nước.

Tuần trước, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen đề xuất để Canada trở thành “thành viên liên kết” đầu tiên của EU. Đây là mô hình chưa từng có tiền lệ trong EU và việc xác định cụ thể các quyền lợi, nghĩa vụ của Canada có thể cần nhiều năm đàm phán.

Ông Carney cho biết Canada muốn cùng EU xây dựng một “liên minh mạnh hơn và tham vọng hơn”, đồng thời mở rộng hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Trong bối cảnh quan hệ với đối tác thương mại lớn nhất là Mỹ đang xấu đi, việc Canada tăng cường liên kết với châu Âu có thể giúp họ mở rộng các lựa chọn về kinh tế, công nghệ, năng lượng và an ninh.

Từ không gian đến năng lượng, viễn thông và thủy sản

Ngoài chương trình không gian – quốc phòng, Canada và Pháp cũng nhất trí thúc đẩy hợp tác giữa các tỉnh Đại Tây Dương của Canada với Saint-Pierre và Miquelon.

Hai bên muốn mở rộng hoạt động của Ủy ban Hợp tác khu vực Canada – Saint-Pierre và Miquelon sang các lĩnh vực như thủy sản, tăng trưởng kinh tế, năng lượng và viễn thông.

Ông Trump từng khiến người Canada tức giận khi đăng ảnh chế gặp mặt các nhà lãnh đạo châu Âu với bản đồ vẽ cờ Mỹ trùm lên lãnh thổ Canada. Ảnh: QQnews.

Ông Carney cho rằng Canada và châu Âu đang hướng tới xây dựng một “liên minh cho tương lai”, qua đó tăng cường khả năng chống chịu chung trước những biến động về kinh tế, công nghệ và an ninh.

Việc Canada và Pháp đưa không gian, quốc phòng, AI, chất bán dẫn, khoáng sản quan trọng và năng lượng sạch vào cùng một chương trình nghị sự cho thấy khái niệm “chủ quyền” mà Canada theo đuổi đang được mở rộng: không chỉ là khả năng tự vệ về quân sự, mà còn là khả năng kiểm soát hoặc bảo đảm quyền tiếp cận những hạ tầng và công nghệ có ý nghĩa chiến lược. Đây còn là thông điệp Canada đang tìm cách xây dựng “hệ sinh thái chủ quyền” với châu Âu trong các lĩnh vực không gian, AI, bán dẫn, khoáng sản và năng lượng, trong lúc quan hệ với Mỹ xấu đi.

Nếu đặt trong tam giác Mỹ–Canada–Pháp/EU, động thái cuộc gặp Carney–Macron ngày 20/9 có ý nghĩa khá rõ: Canada đang tìm cách giảm mức độ phụ thuộc chiến lược vào Mỹ bằng cách xây thêm “trụ cột châu Âu”, nhưng chưa phải là rời khỏi quỹ đạo an ninh Bắc Mỹ.

Mỹ có thể mất một phần “đòn bẩy” đối với Canada

Canada hiện vẫn phụ thuộc sâu vào Mỹ về kinh tế và quốc phòng. Bộ Quốc phòng Canada thừa nhận quan hệ quốc phòng Mỹ–Canada giữ vai trò trung tâm đối với an ninh Bắc Mỹ; hai nước vẫn hợp tác chặt chẽ trong NORAD, hơn 50% xuất khẩu của ngành công nghiệp quốc phòng Canada là sang Mỹ.

Tấm biển ông Thủ hiến Ontario Doug Ford cho dựng bên cạnh Hồ Ontario, khẳng định chủ quyền sau khi ông Trump ký lệnh đổi tên hồ thành Lake America. Ảnh: HK01.

Vì vậy, việc Canada mở thêm các kênh với Pháp và EU không thể thay thế Mỹ trong thời gian ngắn. Nhưng về dài hạn, nếu Canada có thêm thị trường châu Âu; nguồn đầu tư và công nghệ châu Âu; chuỗi cung ứng quốc phòng; hạ tầng không gian; năng lượng và khoáng sản; AI, điện toán và bán dẫn; thì khả năng Mỹ sử dụng thương mại hoặc sự phụ thuộc công nghệ để gây sức ép lên Canada sẽ giảm đi phần nào.

Đây chính là logic “đa dạng hóa đối tác” mà chính phủ Carney đang công khai theo đuổi. Canada muốn xây dựng sức mạnh trong nước và mở rộng các quan hệ đối tác để tăng “khả năng chống chịu”.

Đáng chú ý nhất: Canada đang xây “phương án B” về công nghệ và quốc phòng. Thỏa thuận Canada–Pháp lần này không chỉ là ngoại giao. Hai nước đã giao cho cơ quan không gian, bộ quốc phòng và các doanh nghiệp cùng phát triển và chia sẻ hạ tầng không gian, bao gồm hệ thống phóng và cơ sở tiếp nhận, điều khiển mặt đất.

Điều này quan trọng bởi không gian hiện gắn trực tiếp với: vệ tinh - liên lạc - định vị - tình báo - cảnh báo sớm và chỉ huy quân sự. Nếu Canada có thêm năng lực không gian hợp tác với Pháp và châu Âu, họ sẽ có thêm lựa chọn ngoài hệ thống hạ tầng và chuỗi cung ứng Bắc Mỹ.

Đặc biệt, EU và Canada cũng đang bàn về hợp tác trong khoáng sản quan trọng, công nghiệp quốc phòng, AI và năng lực tính toán, an ninh năng lượng, không gian và dịch vụ tài chính. Đây cũng là cách Canada tạo “đối trọng mềm” với Mỹ.

Lục quân Canada diễn tập triển khai lực lượng đối phó Mỹ tấn công. Ảnh: Singtao.

Nếu đặt cạnh những căng thẳng thương mại hiện nay, thông điệp này có thể hiểu là: Canada không muốn để một đối tác duy nhất kiểm soát những đầu vào chiến lược mà nền kinh tế và an ninh quốc gia phụ thuộc vào. Với Mỹ, đây là một thay đổi đáng chú ý trong tư duy chiến lược của Canada.

Nhưng Canada vẫn là thành viên NATO và vẫn phụ thuộc rất lớn vào cấu trúc phòng thủ Bắc Mỹ. Chính phủ Thủ tướng Carney gần đây còn tái khẳng định cam kết với NORAD và quan hệ quốc phòng Mỹ–Canada, đồng thời Canada đang đầu tư để hiện đại hóa đóng góp của mình cho NORAD.

Tại hội nghị NATO tháng 7, Canada cũng cùng các đồng minh tái khẳng định cam kết với liên kết xuyên Đại Tây Dương, trong đó Mỹ vẫn là một thành phần quan trọng. Do đó, chiến lược của Canada hiện nay không phải chuyển từ Mỹ sang Pháp/EU; mà là: Mỹ + Pháp/EU + Anh + các đối tác khác. Canada muốn có nhiều lựa chọn hơn, thay vì thay thế hoàn toàn Mỹ.

Động thái này cũng có lợi cho Pháp bởi Pháp là nước EU duy nhất có lãnh thổ ngay sát Canada. Việc hai lãnh đạo gặp nhau chính tại vùng lãnh thổ Saint-Pierre và Miquelon này mang tính biểu tượng rất mạnh: châu Âu không chỉ là một đối tác ở bên kia Đại Tây Dương, mà Pháp có hiện diện lãnh thổ ngay tại Bắc Mỹ.

Điều Mỹ đáng chú ý nhất có lẽ là “hiệu ứng EU”. Nếu chỉ là một thỏa thuận Canada–Pháp thì tác động với Mỹ tương đối hạn chế. Nhưng nếu nó trở thành một phần của quan hệ Canada–EU sâu rộng hơn, tác động sẽ lớn hơn. Ông Carney đang thúc đẩy một “liên minh cho tương lai” giữa Canada và EU; Brussels cũng đã đưa ra ý tưởng để Canada trở thành thành viên liên kết đầu tiên của EU.

Nếu mô hình này thành công, Canada có thể trở thành một cầu nối Bắc Mỹ–châu Âu, thay vì chỉ là nền kinh tế phụ thuộc vào thị trường Mỹ.

Mỹ chưa phản đối trực tiếp việc Canada và Pháp tăng cường hợp tác quốc phòng, không gian hay công nghệ. Điều khiến ông Trump đặc biệt cảnh giác là khả năng Ottawa biến quan hệ với Paris và EU thành một “phương án dự phòng” nhằm giảm sự phụ thuộc vào Mỹ. Ông Trump đã cảnh báo rằng nếu việc Canada xích lại gần EU mang “ý định xấu”, Mỹ có thể coi đó là “hành động thù địch” và áp thuế rất nặng. Vì thế, cuộc gặp Carney–Macron không chỉ là câu chuyện Pháp–Canada, mà còn phản ánh cuộc giằng co lớn hơn về việc ai sẽ có ảnh hưởng kinh tế và chiến lược đối với Canada trong giai đoạn hậu Bắc Mỹ đơn cực.