Căng thẳng Mỹ-Iran: 'Một lần bất tín, vạn lần bất tin', xác định vai trò trung gian hòa giải

Quan hệ Iran-Mỹ từ lâu đã được đặc trưng bởi những vấn đề phức tạp, thu hút sự chú ý của cộng đồng quốc tế. Với việc hai bên nối lại các cuộc đàm phán gián tiếp tại Geneva vào ngày 26/2 vừa qua, tính cấp bách càng trở nên rõ rệt. Mặc dù cả hai quốc gia đều có lập trường riêng, song trung gian hòa giải quốc tế vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc đạt được sự thấu hiểu và tìm ra giải pháp.

Thế sự xoay vần

Trước cuộc cách mạng Hồi giáo năm 1979, Iran và Mỹ từng có quan hệ tốt đẹp, nhưng tình hình đã thay đổi sau đó. Các vấn đề chính bắt đầu nảy sinh vào đầu những năm 2000, khi chương trình hạt nhân của Iran trở thành tâm điểm chú ý.

Iran đã nhiều lần khẳng định chương trình hạt nhân của mình nhằm mục đích dân sự, phù hợp với các nghĩa vụ theo các thỏa thuận quốc tế. Trong khi đó, Mỹ bày tỏ quan ngại về khả năng Iran sử dụng chương trình hạt nhân cho mục đích quân sự, dẫn đến một loạt các lệnh trừng phạt và nỗ lực ngoại giao.

Một trong những bước ngoặt quan trọng là Kế hoạch Hành động Toàn diện chung (JCPOA) năm 2015, theo đó Iran đồng ý hạn chế chương trình hạt nhân của mình để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế. Thỏa thuận này được ký kết giữa nhiều quốc gia và được coi là một bước tiến hướng tới hợp tác.

Nhưng vào năm 2018, Mỹ đã chọn rút khỏi thỏa thuận, tái áp đặt các lệnh trừng phạt. Trong những năm qua, Iran đã gia tăng mức độ làm giàu uranium, nhưng luôn khẳng định quyền hợp pháp của mình đối với các chương trình hạt nhân vì mục đích dân sự. Tất cả những điều này đều là một phần của các cuộc đàm phán đang diễn ra, khi cả hai bên tìm cách khôi phục lòng tin.

Hai bức tranh sáng - tối

Nếu các cuộc đàm phán diễn ra tốt đẹp, những kết quả tích cực có thể tác động sâu rộng. Việc nới lỏng các lệnh trừng phạt có thể cải thiện nền kinh tế Iran, giúp cuộc sống của người dân trở nên dễ dàng hơn và bảo đảm thị trường dầu mỏ quốc tế duy trì sự ổn định.

Đối với Mỹ, việc Iran chấp nhận các hạn chế có thể kiểm chứng đối với chương trình hạt nhân sẽ củng cố an ninh Trung Đông, có thể mở ra cơ hội cho các cuộc đàm phán ngoại giao tiếp theo về các vấn đề khác.

Ngược lại, toàn bộ khu vực có thể rơi vào tình trạng bất ổn hơn nữa. Tình trạng bất ổn trên các tuyến hàng hải quan trọng như eo biển Hormuz có thể gây ra những hệ lụy về năng lượng trên toàn thế giới, không chỉ ảnh hưởng đến Trung Đông mà còn đến các khu vực khác ở xa hơn.

Sự can dự của các đồng minh khác có thể làm gia tăng tính phức tạp, kéo theo sự tham gia của các quốc gia khác trong khu vực. Yếu tố con người luôn là ưu tiên hàng đầu trong bất kỳ tình huống nào.

Trên bình diện quốc tế, những căng thẳng như vậy định hình và tái định hình các liên minh toàn cầu và mô hình thương mại. Những quốc gia ở châu Âu, vốn phụ thuộc vào sự ổn định của Trung Đông, là những bên bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Chính sự liên kết chặt chẽ này khiến việc cùng nhau hợp tác trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Cần nỗ lực ngoại giao tập thể

Cộng đồng quốc tế cần đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ các cuộc đàm phán này. Vai trò trung gian của các quốc gia thứ ba có thể mang tính quyết định trong việc thu hẹp khoảng cách, đưa ra những ý tưởng mới và đạt được sự thỏa hiệp.

Các nước châu Âu, với tư cách là những bên ký kết ban đầu của JCPOA, có thể khôi phục sự tham gia của mình bằng cách cách đề xuất các phương thức kiểm chứng mới.

Trung Quốc có thể đóng vai trò khuyến khích tiến trình giảm leo thang căng thẳng, trong khi Nga có thể hỗ trợ trong các cuộc đàm phán về các thỏa thuận an ninh. Ấn Độ, với chính sách đối ngoại cân bằng, có tiềm năng thúc đẩy ý tưởng đối thoại bao trùm trong các chuyến thăm cấp cao của mình.

Đáng chú ý, Pakistan có tiềm năng đóng vai trò trung gian hòa giải nhờ vị trí địa lý và kinh nghiệm ngoại giao trong quá khứ. Pakistan, quốc gia có chung biên giới với Iran và có mối quan hệ kinh tế chặt chẽ với Mỹ, có thể kêu gọi cả hai bên tập trung vào phát triển kinh tế thay vì xung đột, có thể bằng cách tổ chức các cuộc đàm phán bên lề hoặc đề xuất các biện pháp xây dựng lòng tin.

Kinh nghiệm của Pakistan khiến nước này trở thành một đối tác lý tưởng có thể đóng góp tích cực. Bằng cách chủ động, Pakistan có thể đảm bảo rằng những tác động lan tỏa không ảnh hưởng đến sự ổn định của Nam Á.

Các quốc gia khác, như Qatar và Thụy Sỹ, vốn có kinh nghiệm làm trung gian hòa giải, nên nỗ lực hơn nữa. Liên hợp quốc (LHQ) có thể tổ chức các phiên họp đặc biệt để thúc đẩy các giải pháp đa phương nhằm bảo đảm không có bên nào cảm thấy bị gạt ra ngoài lề. Những nỗ lực chung này đều có thể giúp tạo động lực cho tiến trình hòa giải. Đây không phải là sự thiên vị, mà là tạo không gian cho sự thấu hiểu.

Có thể hình dung viễn cảnh về một thế giới nơi ngoại giao tập thể trở thành chuẩn mực mới. Điều này bắt đầu bằng việc các quốc gia khuyến khích lẫn nhau tham gia, chia sẻ kiến thức và nguồn lực.

(theo Eurasia Review)

Vy Anh