Cảnh báo 17 mối đe dọa sức khỏe toàn cầu đến 2100: Hai nguy cơ có thể xóa sổ nhân loại

Mỗi một trong số 17 mối đe dọa đều tiềm ẩn nguy cơ gây ra hậu quả tương đương hai đại dịch Covid-19. Ảnh: blvdone/stock.adobe.com

Tạp chí The Lancet ngày 14/10công bố một báo cáo có sự tham gia của hàng chục nhà khoa học, theo đó xác định 17 mối đe dọa sức khỏe cấp bách mà nhân loại có thể phải đối mặt trước năm 2100, từ béo phì, biến đổi khí hậu đến kháng thuốc kháng vi sinh vật và xung đột vũ trang.

Theo các nhà nghiên cứu, nếu những xu hướng hiện nay tiếp diễn, các mối đe dọa này có thể gây ra tổn thất sức khỏe lên tới hàng chục tỷ năm sống khỏe mạnh. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh nhiều hậu quả vẫn có thể được ngăn chặn hoặc giảm thiểu nếu các chính phủ và cộng đồng hành động kịp thời.

Béo phì và bất bình đẳng gây tổn thất lớn

Để đánh giá mức độ nghiêm trọng của các nguy cơ, nhóm nghiên cứu sử dụng chỉ số DALY, phản ánh số năm sống khỏe mạnh bị mất do tử vong sớm, bệnh tật hoặc khuyết tật.

Trong số 17 mối đe dọa được xác định, 15 mối đe dọa có thể gây tổn thất ít nhất 1 tỷ DALY mỗi mối, tương đương tác động sức khỏe của khoảng hai đại dịch Covid-19.

Danh sách bao gồm kháng thuốc kháng vi sinh vật, suy dinh dưỡng ở trẻ em, biến đổi khí hậu, cắt giảm viện trợ phát triển cho y tế toàn cầu, xung đột vũ trang, bất bình đẳng thu nhập, trình độ học vấn thấp, lão hóa không khỏe mạnh, đại dịch có nguồn gốc tự nhiên, tiêu thụ nhiều rượu, hút thuốc lá, béo phì, sức khỏe tâm thần kém, huyết áp cao và ô nhiễm không khí.

Đáng chú ý, béo phì được xác định là nguy cơ gây tổn thất nhiều năm sống khỏe mạnh nhất, với ước tính 23,1 tỷ năm. Các nhà nghiên cứu cho rằng tình trạng này đang gia tăng trên toàn thế giới, trong bối cảnh thực phẩm ngày càng giàu năng lượng trong khi mức độ vận động thể chất có xu hướng giảm.

Suy dinh dưỡng là nguyên nhân gây ra gần 45% tổng số ca tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn thế giới. Ảnh: Anadolu

Trong khi đó, biến đổi khí hậu có thể khiến nhân loại mất ít nhất 1,89 tỷ năm sống khỏe mạnh, thông qua các tác động như nắng nóng cực đoan, thiên tai và sự gia tăng các bệnh truyền nhiễm liên quan đến nhiệt độ, trong đó có sốt rét và sốt xuất huyết. Các tác giả lưu ý con số thực tế có thể còn cao hơn.

Báo cáo cũng cảnh báo về những hệ lụy từ việc cắt giảm nguồn tài trợ y tế quốc tế. Mỹ là một trong những trường hợp được đề cập, với mức viện trợ phát triển cho y tế giảm 21% trong năm 2025.

Ngoài ra, suy dinh dưỡng tiếp tục là gánh nặng nghiêm trọng đối với trẻ em, có liên quan đến gần 45% số ca tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi trên toàn thế giới.

AI và chiến tranh hạt nhân: Hai nguy cơ mang tính sống còn

Trong số các mối đe dọa được đánh giá, hai nguy cơ có tiềm năng dẫn đến sự tuyệt chủng của loài người là xung đột hạt nhân kéo theo nạn đói và việc sử dụng AI với mục đích gây hại. Các nhà nghiên cứu thừa nhận xác suất xảy ra những kịch bản này vẫn ở mức thấp, song hậu quả tiềm tàng có thể mang tính thảm họa đối với nhân loại.

Đối với AI, báo cáo nhấn mạnh công nghệ này có tiềm năng to lớn trong việc cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống, nhưng cũng có thể bị khai thác để gây ra những tổn thất nghiêm trọng.

Các tác giả nêu ba kịch bản đáng lo ngại: AI hỗ trợ thiết kế và chế tạo vũ khí sinh học mới; các hệ thống hạ tầng thiết yếu bị tê liệt do phụ thuộc quá mức vào AI hoặc bị tấn công, thao túng; và AI thoát khỏi sự kiểm soát của con người, tự phát triển hành vi gây hại.

Theo ước tính của nhóm nghiên cứu, việc giảm thiểu nguy cơ AI bị sử dụng với mục đích xấu có thể giúp tránh tổn thất 10,4 tỷ DALY.

Trong khi đó, chiến tranh hạt nhân và nguy cơ nạn đói trên diện rộng là mối lo ngại đã tồn tại hơn 80 năm. Dù vậy, các nhà nghiên cứu cảnh báo nguy cơ này vẫn chưa biến mất. Báo cáo ước tính việc ngăn chặn xung đột hạt nhân có thể giúp cứu sống 133 triệu người và tránh tổn thất 9,35 tỷ DALY đến năm 2100.

Nhóm nghiên cứu không đưa những kịch bản như thiên thạch va chạm Trái Đất hay siêu núi lửa phun trào vào danh sách, do xác suất xảy ra được đánh giá quá thấp so với các nguy cơ được lựa chọn.

Các nhà nghiên cứu đã đưa ra một mô hình kim tự tháp về các mối đe dọa, trong đó AI và xung đột hạt nhân là những mối nguy hiểm tiềm tàng nghiêm trọng nhất. Ảnh: Tạp chí The Lancet

Hành động ngay để giảm thiểu rủi ro

Theo ông Christopher J.L. Murray, một trong những tác giả báo cáo, nhân loại vẫn có khả năng chủ động ứng phó với những mối đe dọa này. Những quyết định được đưa ra ở thời điểm hiện tại sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của các thế hệ tương lai.

Tiến sĩ Natalia Kanem, một tác giả khác của báo cáo, cũng nhấn mạnh tương lai không phải là điều đã được định đoạt. Các chính phủ và cộng đồng cần hành động quyết đoán ngay từ hôm nay để bảo vệ sức khỏe, hướng tới một thế giới công bằng, hòa bình và an toàn hơn.

Báo cáo cho thấy những thách thức sức khỏe lớn nhất của nhân loại không chỉ bắt nguồn từ bệnh tật mà còn gắn với các vấn đề kinh tế, xã hội, môi trường, an ninh và công nghệ. Trong bối cảnh nhiều nguy cơ có thể đồng thời tác động và làm trầm trọng lẫn nhau, việc tăng cường hệ thống y tế, giảm bất bình đẳng, ứng phó với biến đổi khí hậu và quản trị các công nghệ mới sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe con người trong những thập niên tới.