Cao Bằng: Gỡ vướng trong trợ giúp pháp lý cho đồng bào dân tộc thiểu số

Đất đai được đồng bào dân tộc khai phá, canh tác và sử dụng qua nhiều thế hệ nối tiếp nhau. Ảnh: N.LY

Thưa ông, Cao Bằng là địa bàn miền núi với đa số là đồng bào DTTS sinh sống tại các vùng sâu, vùng xa. Qua thực tiễn thụ lý và giải quyết các vụ việc thời gian qua, Trung tâm nhận thấy khó khăn, thiệt thòi pháp lý lớn nhất của bà con đang tập trung ở những nhóm lĩnh vực nào?

Ông Nông Văn Dự: Qua thực tiễn thực hiện trợ giúp pháp lý trên địa bàn tỉnh Cao Bằng, chúng tôi nhận thấy những khó khăn, thiệt thòi pháp lý của đồng bào dân tộc thiểu số tập trung chủ yếu trong lĩnh vực dân sự, đặc biệt gay gắt và phổ biến nhất là các tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng đất.

Thực tế cơ sở cho thấy, tranh chấp đất đai tại vùng đồng bào DTTS phát sinh dưới rất nhiều dạng thức phức tạp và vô cùng khó giải quyết. Đó là các vụ việc tranh chấp đòi lại quyền sử dụng đất cũ; tranh chấp xác định ai mới là người có quyền sử dụng đất hợp pháp; tranh chấp mốc giới, ranh giới nương rẫy; các hành vi lấn, chiếm đất đai do không có ranh giới rõ ràng.

Bên cạnh đó, hàng loạt mâu thuẫn nảy sinh từ các giao dịch chuyển nhượng, tặng cho, thừa kế, đổi đất giữa các thế hệ trong dòng họ, và không ít vụ án phức tạp có yêu cầu Tòa án tuyên hủy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đã cấp.

Đâu là căn nguyên sâu xa dẫn đến tính chất phức tạp và kéo dài của các tranh chấp đất đai này, thưa ông?

Ông Nông Văn Dự: Đặc điểm chung mang tính lịch sử của những vụ việc này là diện tích đất đai đã được người dân khai phá, canh tác và sử dụng qua rất nhiều thế hệ nối tiếp nhau. Nguồn gốc đất hình thành từ lâu đời, quá trình biến động sử dụng đất hết sức phức tạp nhưng lại hoàn toàn thiếu vắng các giấy tờ, tài liệu pháp lý chứng minh theo quy chuẩn.

Ông Nông Văn Dự, Giám đốc Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Cao Bằng. Ảnh: N.LY

Tâm lý và tập quán của đồng bào vùng cao từ trước đến nay là tin tưởng nhau qua lời nói. Do đó, rất nhiều giao dịch đất đai trong quá khứ chỉ được thực hiện bằng thỏa thuận miệng hoặc cùng lắm là vài dòng giấy viết tay sơ sài, hoàn toàn không qua đăng ký, chứng thực tại chính quyền địa phương theo đúng quy định pháp luật.

Hệ quả là khi mâu thuẫn bùng phát, bước vào quá trình tố tụng, người dân gặp muôn vàn khó khăn, lúng túng trong việc cung cấp chứng cứ và chứng minh quyền sử dụng đất hợp pháp của mình để tự bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng. Nếu không có sự vào cuộc kịp thời của Trợ giúp viên pháp lý để thu thập hồ sơ, đo đạc, xác minh nguồn gốc đất, bà con nghèo rất dễ rơi vào cảnh mất trắng tư liệu sản xuất.

Rõ ràng nhu cầu bảo vệ quyền lợi là rất lớn, song rào cản nhận thức khiến không ít hộ dân vùng cao còn e dè, ngại tìm đến sự hỗ trợ của Nhà nước. Trung tâm đã làm gì để hóa giải thực trạng này, và kênh tiếp cận nào thực sự phát huy hiệu quả?

Ông Nông Văn Dự: Đúng như vậy, qua thực tiễn triển khai nhiệm vụ, chúng tôi nhận thấy rào cản lớn nhất vẫn nằm ở nhận thức pháp luật và thói quen chủ động tìm kiếm sự trợ giúp pháp lý của người dân còn nhiều hạn chế. Do tâm lý ngần ngại va chạm với cơ quan công quyền, bất đồng ngôn ngữ và đường sá xa xôi, bà con thường chỉ âm thầm chịu đựng hoặc giải quyết theo luật tục cho đến khi sự việc bị đẩy đi quá xa.

Để đưa chính sách về gần dân, thời gian qua Trung tâm đã chủ động triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Chúng tôi đẩy mạnh công tác truyền thông trực tiếp tại cơ sở; phổ biến thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng; khảo sát và lắp đặt hệ thống biển bảng thông tin tại trụ sở xã, nhà văn hóa thôn; đồng thời đẩy mạnh tiếp nhận yêu cầu qua hệ thống dịch vụ công trực tuyến.

Tuy nhiên, bài học kinh nghiệm sâu sắc rút ra từ thực tiễn công tác cho thấy: Kênh tiếp cận hiệu quả nhất, mang tính quyết định nhất vẫn là thông qua sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan tiến hành tố tụng (Công an, Viện kiểm sát, Tòa án).

Khi vụ việc xảy ra, chính những người tiến hành tố tụng là người đầu tiên tiếp xúc với đương sự. Việc Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán chủ động giải thích cặn kẽ, thông báo và kịp thời giới thiệu quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí cho người bị buộc tội, các đương sự thuộc diện người nghèo, người DTTS đóng vai trò như chiếc "cầu nối" sinh tử. Nhờ sự giới thiệu chính thức này, người dân mới xóa bỏ được tâm lý e ngại, kịp thời tiếp cận và thực hiện đầy đủ quyền được pháp luật bảo vệ ngay từ giai đoạn đầu của quá trình giải quyết vụ án.

Đa dạng các hình thức tuyên truyền để bảo vệ quyền lợi cho đồng bào dân tộc.

Giai đoạn 2021–2025 ghi nhận sự đầu tư nguồn lực rất lớn từ CTMTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi. Xin ông chia sẻ về kết quả giải ngân, thanh quyết toán nguồn vốn này và những hiệu quả cụ thể mà nguồn lực công mang lại cho địa phương?

Ông Nông Văn Dự: Thực hiện CTMTQG giai đoạn 2021-2025, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Cao Bằng đã phát huy tốt vai trò chủ trì, phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương các cấp cùng các cơ quan, đơn vị liên quan để tổ chức các hoạt động trợ giúp pháp lý bài bản, bám sát đặc điểm địa bàn và tập quán của đồng bào.

Nguồn lực từ Chương trình đã tạo ra bước đột phá về độ phủ truyền thông pháp luật trên địa bàn toàn tỉnh. Cụ thể, giai đoạn 2021-2025, đơn vị đã tổ chức thành công 210 hội nghị truyền thông bồi dưỡng kiến thức về trợ giúp pháp lý với sự tham gia của 11.513 lượt người dân cơ sở.

Về góc độ quản lý tài chính công, việc phân bổ, thực hiện thanh quyết toán và giải ngân nguồn vốn CTMTQG luôn được Trung tâm chấp hành nghiêm ngặt theo đúng các quy định hiện hành về nội dung chi, định mức chi và trình tự thủ tục, bảo đảm công khai, minh bạch và đáp ứng đầy đủ chế độ, chính sách cho đội ngũ viên chức làm nhiệm vụ.

Dù nguồn lực truyền thông đã phủ rộng, song để chính sách thực sự trở thành điểm tựa vững chắc, Trung tâm có những kiến nghị gì về mặt cơ chế chính sách đối với giai đoạn 2026-2035?

Ông Nông Văn Dự: Qua thực tế triển khai nhiệm vụ, chúng tôi nhận thấy việc tuyên truyền, cấp phát tài liệu mới chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ để bảo vệ quyền lợi người dân một cách thực chất chính là hoạt động trợ giúp pháp lý bằng hình thức tham gia tố tụng.

Hiện nay, Trung tâm đang đẩy mạnh tối đa việc cử Trợ giúp viên tham gia tố tụng. Thực tế chứng minh, mỗi vụ việc tham gia tố tụng thành công, bảo vệ được mảnh đất, căn nhà hợp pháp cho người nghèo, người DTTS ở vùng đặc biệt khó khăn đều mang lại giá trị nhân văn sâu sắc và hiệu ứng truyền thông vô cùng mạnh mẽ. Đó là bằng chứng sống động nhất củng cố niềm tin tuyệt đối của đồng bào vùng cao vào sự nghiêm minh của pháp luật và tính ưu việt của chính sách Đảng, Nhà nước.

Tuy nhiên, một bất cập lớn hiện nay là nguồn ngân sách sự nghiệp cấp cho hoạt động nghiệp vụ trợ giúp pháp lý hàng năm còn rất hạn hẹp, chưa tương xứng để trang trải và hỗ trợ đầy đủ cho công tác tham gia tố tụng vốn đòi hỏi nhiều công sức, thời gian và chi phí xác minh thực địa đèo dốc.

Để nâng cao thực chất khả năng tiếp cận và thụ hưởng công lý của người nghèo, người DTTS vùng đặc biệt khó khăn, Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Cao Bằng tha thiết kiến nghị các Bộ, ngành Trung ương xem xét sửa đổi, bổ sung thêm nội dung "hỗ trợ vụ việc tham gia tố tụng thành công, hiệu quả" vào danh mục chi của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035. Khi điểm nghẽn nguồn lực cho hoạt động tố tụng được khơi thông, công tác trợ giúp pháp lý mới thực sự phát huy trọn vẹn sứ mệnh bảo vệ công lý nơi phên dậu Tổ quốc.