Cấp bách giải quyết tình trạng thiếu sách giáo khoa: Dự báo sát, chuẩn bị sớm, điều tiết kịp thời

Năm học 2026-2027, học sinh cả nước sử dụng thống nhất một bộ sách giáo khoa. Ảnh: NXBGDVN

Đằng sau những cuốn sách chưa kịp đến tay học sinh là những biến động trong dự báo nhu cầu, đăng ký, đặt hàng và phân phối; cùng với đó là những thay đổi phát sinh khi một số địa phương triển khai chính sách hỗ trợ, miễn phí hoặc cho học sinh mượn sách.

Thực tế này đặt ra yêu cầu nhìn lại cách chuẩn bị và tổ chức cung ứng sách giáo khoa, từ dự báo sát nhu cầu đến chủ động nguồn sách và điều tiết kịp thời. Báo Hànộimới giới thiệu loạt 3 bài cùng tìm lời giải cho bài toán này.

Bài 1: Vì sao vẫn thiếu sách giáo khoa ở một số địa phương?

Năm học 2026-2027, học sinh cả nước sử dụng thống nhất một bộ sách giáo khoa. Tình trạng thiếu sách giáo khoa cục bộ tại một số địa phương cho thấy những điểm nghẽn trong dự báo nhu cầu, đăng ký, đặt hàng và tổ chức cung ứng.

Nhận diện đúng nguyên nhân là cơ sở để các cơ quan chức năng và đơn vị liên quan kịp thời bảo đảm đủ sách cho năm học này, đồng thời chủ động hơn trong công tác chuẩn bị, cung ứng sách cho những năm học tiếp theo.

Khi dự báo chưa sát thực tế

Nhu cầu phát sinh thực tế về sách giáo khoa năm nay tăng 39,7% so với dự báo ban đầu. Ảnh: Thanh Tùng

Hơn 3,9 triệu cuốn sách giáo khoa được các địa phương báo cáo còn thiếu sau khai giảng đã đặt ra nhiều câu hỏi về khả năng cung ứng. Nhưng để hiểu vì sao vẫn có học sinh chưa có đủ sách, cần nhìn lại quá trình từ khi xác định nhu cầu đến khi sách được đưa về trường.

Số liệu từ Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho thấy, nhu cầu phát sinh thực tế năm nay tăng 39,7% so với dự báo ban đầu, vượt mức dự phòng được tính toán trong kế hoạch sản xuất. Trong khi đó, việc bổ sung sách giáo khoa cần trải qua nhiều công đoạn từ chuẩn bị vật tư, in, đóng cuốn đến vận chuyển tới từng điểm trường. Vì vậy, nhu cầu phát sinh trong thời gian ngắn có thể tạo áp lực lớn lên khâu cung ứng.

Thực tế tại một số địa phương cho thấy việc tập hợp nhu cầu cũng có nơi chưa kịp tiến độ. Kênh đăng ký mua sách qua nhà trường vốn được sử dụng để tập hợp nhu cầu trước năm học, nhưng trong năm nay, quá trình sáp nhập trường và kiện toàn ban giám hiệu tại một số nơi đã tác động đến thời điểm tiếp nhận đăng ký. Đến ngày 25-8, tại thành phố Hồ Chí Minh còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách.

Khi việc đăng ký được thực hiện vào thời điểm sát khai giảng, khoảng thời gian dành cho các khâu tiếp theo cũng ngắn lại. Đây là một trong những trường hợp cho thấy việc tập hợp nhu cầu càng muộn thì việc chuẩn bị nguồn sách càng gặp thêm áp lực.

Trong khi đó, sách giáo khoa là sản phẩm có quy trình sản xuất và cung ứng cần thời gian. Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết đã chủ động xây dựng kế hoạch từ sớm, triển khai đấu thầu, in ấn và chuẩn bị nguồn hàng. Tuy nhiên, số lượng cần in và phân phối tới từng địa phương vẫn phải dựa trên nhu cầu được xác nhận.

Theo thông tin từ Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, nhu cầu phát sinh thực tế năm nay tăng tới 39,7% so với dự báo ban đầu, vượt mức dự phòng được tính toán trong kế hoạch sản xuất.

Tại phiên giải trình của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội ngày 20-9, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhận định, năm học 2026-2027, việc lập kế hoạch chưa chính xác đối với từng địa phương, từng môn học; lượng sách in dự phòng không lớn nên trong quá trình cung ứng đã dẫn đến tình trạng thừa, thiếu cục bộ.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết, đến 17h ngày 19-9, 99,75% sách giáo khoa đã được cung ứng đến người học; số còn lại khoảng 0,25%, tương đương khoảng 900 nghìn cuốn, dự kiến được cung ứng đầy đủ trong 1-2 ngày tiếp theo.

Như vậy, vấn đề không chỉ nằm ở số lượng sách được in, mà còn ở việc dự báo và cập nhật nhu cầu phải đủ sớm, đủ sát với thực tế từng địa phương.

Nhu cầu thay đổi, thời gian chuẩn bị thu hẹp

Theo số liệu của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, đến ngày 20-7, 99% sản lượng sách theo kế hoạch năm học 2026-2027 đã được in, với hơn 204 triệu bản. Khoảng 85% số sách đã được phân phối về các địa phương theo nhu cầu đăng ký. Nhà xuất bản cũng chuẩn bị hơn 13 triệu bản dự phòng để ứng phó với thiên tai, bão lũ và những nhu cầu phát sinh.

Nhìn vào những con số ấy, có thể thấy nguồn sách đã được chuẩn bị từ khá sớm. Nhưng sau thời điểm đó, nhu cầu tiếp tục thay đổi.

Một trong những yếu tố đáng chú ý là việc một số địa phương triển khai chính sách miễn phí, hỗ trợ hoặc cho học sinh mượn sách giáo khoa trong năm học 2026-2027. Theo thông tin từ Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, khi đơn vị đã in và phát hành khoảng 80% sản lượng, có 10 địa phương công bố kế hoạch thực hiện miễn phí sách giáo khoa trong năm học này. Đến ngày 12-9, cả 10 địa phương chưa triển khai được do các điều kiện về kinh phí, thủ tục phê duyệt hoặc phương án mua sắm chưa hoàn tất.

Thực tế tại một số địa phương cũng cho thấy, nhu cầu bổ sung hoặc phương án mua sách có thể xuất hiện khá sát thời điểm khai giảng. Tại thành phố Huế, kế hoạch đấu thầu, cung ứng sách giáo khoa được ban hành ngày 10-8-2026, sau đó đến ngày 29-8 phải hủy thầu để điều chỉnh từ 28 tỷ đồng xuống 12 tỷ đồng. Tỉnh Khánh Hòa ban hành kế hoạch ngày 27-8; thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Gia Lai ban hành kế hoạch vào giữa tháng 8. Với những kế hoạch được triển khai vào thời điểm này, khoảng thời gian dành cho các khâu mua sắm, in và vận chuyển sách cũng bị thu hẹp.

Việc triển khai chính sách miễn phí hoặc cho mượn sách giáo khoa cũng có những yêu cầu cụ thể về thời gian chuẩn bị. Theo Nghị định số 271/2026/NĐ-CP của Chính phủ, UBND cấp tỉnh phải phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu sách giáo khoa hằng năm trước ngày 30-10 để làm căn cứ lập dự toán. Sách giáo khoa được mua để trang bị cho thư viện các cơ sở giáo dục phải được tiếp nhận, nhập kho và kiểm kê chậm nhất vào ngày 15-6 hằng năm, bảo đảm sẵn sàng cho học sinh mượn trước năm học mới.

Từ những mốc thời gian này có thể thấy, việc cấp hoặc cho mượn sách cần được tính toán từ sớm, từ số học sinh, số lượng sách đến kinh phí và phương án mua sắm. Khi kế hoạch được đưa ra sát năm học, các khâu tiếp theo cũng có ít thời gian hơn để hoàn thành.

Với những đơn hàng được đăng ký trước ngày 30-7, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cho biết đã cung ứng đủ 100%. Ngoài số lượng đặt hàng, đơn vị còn chuẩn bị lượng dự phòng khoảng 30% để đáp ứng nhu cầu tăng thêm.

Thế nhưng sau đó, các địa phương tiếp tục phát sinh thêm nhu cầu đặt sách. Có thời điểm, lượng đặt bổ sung tăng gần 40% so với ban đầu, vượt cả số sách dự phòng. Một số đơn hàng còn được gửi sau ngày khai giảng.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam cũng đã thông tin từ ngày 21-7 về quy trình đấu thầu, in và hoàn thiện sách giáo khoa cần tối thiểu 6 tháng. Với những đơn hàng bổ sung được đặt muộn, thời điểm giao sách có thể kéo dài đến tháng 2-2027. Điều này cho thấy, với sách giáo khoa, thời điểm xác định nhu cầu có ý nghĩa rất lớn đối với khả năng đáp ứng.

Từ câu chuyện năm học 2026-2027, có thể thấy nguồn sách đã được chuẩn bị từ trước, nhưng nhu cầu tại một số nơi tiếp tục thay đổi trong những tháng sát khai giảng. Khi việc đăng ký, đặt hàng hoặc triển khai chính sách hỗ trợ diễn ra muộn, các khâu phía sau cũng bị dồn vào khoảng thời gian ngắn hơn. Thực tế này đòi hỏi việc chuẩn bị sách giáo khoa cho những năm học sau cần bắt đầu từ việc nắm sát hơn nhu cầu của từng địa phương, từng trường và từng nhóm học sinh, để nguồn sách được chuẩn bị đúng và kịp thời hơn.