Câu hỏi chưa lời đáp về sử dụng AI trong chiến tranh

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang ảnh hưởng mọi mặt cuộc sống của nhân loại.

Theo tờ The Wall Street Journal, trong tất cả các lĩnh vực mà AI ảnh hưởng, quân sự là một trong những lĩnh vực bị tác động sâu rộng nhất. Trong đó, các thuật toán tiên tiến đã nhanh chóng chuyển AI từ vai trò hỗ trợ tình báo sang hoạt động như những tác nhân gây chết người.

“Chiến đấu trong tương lai phần lớn sẽ là robot. Nó sẽ được tự động hóa. Nó sẽ được kiểm soát bằng luật chiến tranh” – ông Eric Schmidt, cựu Giám đốc điều hành Google, cho biết.

Các chuyên gia về máy bay không người lái của Ukraine đang kiểm tra thiết bị vào tháng 4. Ảnh: Serhii Korovayny/THE WALL STREET JOURNAL

Dự đoán về robot của ông Schmidt dường như không có gì đáng ngờ, có chăng là các quy tắc trong luật chiến tranh thiết lập từ lâu nay có kiểm soát được AI hay không.

AI trong quân sự ngày càng phổ biến

Trong suốt chiều dài lịch sử, những phát minh như thuốc súng, vũ khí hóa học và máy bay đã liên tục viết lại luật lệ chiến đấu. Và cũng như với vũ khí hạt nhân, AI đã đẩy lực lượng các nước bước vào cuộc chạy đua vũ trang tự động hóa theo cách mà họ không thể lường trước được.

Giờ đây, khi các thuật toán không chỉ kiểm soát vũ khí mà còn cả toàn bộ mạng lưới quân sự, con người đang dần nhường quyền phán đoán trong thời chiến cho máy móc ở một quy mô chưa từng có.

Trong tháng 5, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ban hành sắc lệnh về AI trong an ninh quốc gia, kêu gọi sử dụng công nghệ này một cách mạnh mẽ nhưng yêu cầu nó phải hoạt động "phù hợp với luật pháp, chính sách và hướng dẫn hiện hành của chính phủ".

Sắc lệnh này chỉ đạo Lầu Năm Góc cập nhật các quy tắc về AI chỉ mới được thông qua vào 3 năm trước.

"Sự kết hợp giữa AI và hệ thống vũ khí tự động đòi hỏi một cách tiếp cận hoàn toàn mới đối với phân tích rủi ro, giảm thiểu rủi ro và chấp nhận rủi ro" – Thiếu tướng Không quân Mỹ đã về hưu Jack Shanahan cho biết.

Với lực lượng Mỹ, AI đã tham gia chiến đấu vào năm 2017, khi nhóm phát triển của ông Shanahan sử dụng AI để bắt giữ những thành viên của Tổ chức khủng bố Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) tấn công lực lượng Mỹ ở Iraq. Hoạt động này là một phần của Dự án Maven – dự án ứng dụng lớn AI đầu tiên của Bộ Quốc phòng Mỹ.

Sau đó, những nỗ lực ứng dụng AI này lắng xuống khi Mỹ rút quân khỏi các cuộc chiến tranh ở nước ngoài.

Hãng sản xuất máy bay không người lái Skyfall thử nghiệm máy bay không người lái trang bị AI, bằng cách nhắm mục tiêu vào một hình nộm ở miền trung Ukraine hồi đầu tháng 5. Ảnh: Serhii Korovayny/THE WALL STREET JOURNAL

Khoảng năm 2023, các nhà sản xuất máy bay không người lái cung cấp cho lực lượng Ukraine đã đẩy mạnh phát triển AI để tích hợp nó vào hệ thống nhắm mục tiêu.

Sau cuộc tấn công của Hamas vào Israel trong tháng 10-2023, Israel đã sử dụng AI để sàng lọc lượng lớn thông tin tình báo. Trong khi đó, Lầu Năm Góc đã triển khai các hệ thống phần mềm dựa trên AI để hợp lý hóa việc ra quyết định. Trung Quốc và Nga cũng đã tích hợp AI vào các hệ thống quân sự.

Trách nhiệm đạo đức

Ngày nay, vũ khí dẫn đường bằng AI có thể tự động nhắm vào các mục tiêu do người điều khiển lựa chọn.

Tuy nhiên, chẳng bao lâu nữa, các dàn máy bay không người lái sẽ độc lập vượt qua những khoảng cách lớn trên không, trên biển hoặc trên bộ để săn lùng và tấn công mục tiêu mà không cần sự can thiệp của con người, theo tờ The Wall Street Journal.

Giết chóc không phải là nhiệm vụ duy nhất của AI trong quân sự. Vai trò của nó đang ngày càng mở rộng trên tất cả công việc mà quân đội đảm nhiệm, đặc biệt trong việc lựa chọn thông tin tình báo.

Các chỉ huy Mỹ cho biết họ đang lựa chọn mục tiêu với tốc độ nhanh hơn gấp 10 lần so với ở năm 2017. Theo lời kỹ sư hàng đầu về máy bay không người lái của Quân đoàn Khartia thuộc Vệ binh Quốc gia Ukraine, tự động hóa đã giúp tăng tốc độ thực hiện nhiệm vụ lên gấp 3 lần.

Những lo ngại về sự tương tác của con người với AI trong chiến tranh được cho là nguyên nhân chính khiến công ty Anthropic đòi Lầu Năm Góc không sử dụng AI của họ cho vũ khí tự động. Đáp lại, chính quyền Trump đã bác bỏ yêu cầu này và ra quyết định hạn chế sử dụng công nghệ của Anthropic trong một số hoạt động.

Các quan chức Lầu Năm Góc cho rằng những lo ngại đó là không đúng chỗ vì vũ khí không hoàn toàn tự động, và việc để nỗi sợ công nghệ cản trở các chỉ huy quân đội sử dụng AI lại tiềm ẩn rủi ro lớn hơn.

“Bạn luôn có con người để phân tích tình hình [và đưa ra các phán đoán trên chiến trường về an toàn và chiến thuật]. Hành động nguy hiểm nhất hiện nay là đứng yên và tiếp tục sống trong một thế giới do con người điều khiển. Điều tôi lo lắng nhất trong chiến tranh là làm sao để giảm thiểu tối đa sai lầm” – Giám đốc Kỹ thuật số và AI của Bộ Quốc phòng Mỹ Cameron Stanley cho biết.

Cố vấn pháp lý của Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế – bà Noa Schreuer không đồng tình với quan điểm của ông Stanley. Đứng trong hội trường triển lãm thương mại về AI ở Washington (Mỹ) mới đây, giữa các gian hàng của các tập đoàn công nghệ Amazon, Meta và Microsoft, bà đặt câu hỏi về các biện pháp phòng ngừa an toàn đối với vũ khí tự động.

“Ví dụ, liệu một máy bay không người lái tự hành có tự hủy bỏ nhiệm vụ nếu một đứa trẻ đi vào khu vực mục tiêu?” – bà đặt câu hỏi.

Trong triển lãm, bà Schreuer làm việc tại gian hàng của Chữ thập đỏ. Gian hàng trưng bày khu vực chiến trường giả định, trải dài một tấm biển lớn màu xanh lá cây có dòng chữ “Nhân đạo trong chiến tranh”.

Trên một tấm bê tông giả bị phá hủy treo một trang giấy trích từ Công ước Geneva, với các quy tắc về bảo vệ thường dân. Góc khác trong khu trưng bày lại có một biển báo dành cho người điều khiển máy bay không người lái với nội dung: “Đừng ủy thác quyền lực của bạn cho bên thứ ba/Hãy duy trì sự kiểm soát và phán đoán của con người”.

Thực tế, cái chết của trẻ em trong chiến tranh thời đại AI không phải là một câu hỏi đạo đức trừu tượng.

Tại hội nghị AI+ ở Washington (Mỹ), gian hàng của Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế nổi bật hẳn so với các gian hàng xung quanh – vốn thuộc về các nhà thầu quốc phòng và các tập đoàn công nghệ lớn. Ảnh: THE NATIONAL

Khi Mỹ tấn công vào Iran năm nay, khi các quan chức Lầu Năm Góc nói về việc công nghệ mới cho phép họ xác định và tấn công mục tiêu nhanh hơn thì giới chức Iran cáo buộc Mỹ tấn công một trường học, giết chết hơn 160 người. Nhiều người trong số đó là trẻ em.

Bộ Quốc phòng Mỹ đang điều tra xem liệu lực lượng Mỹ có tấn công trường học nói trên hay không và liệu AI có liên quan hay không.

Câu hỏi về việc luật pháp kiểm soát AI cũng khiến nhiều chỉ huy quân sự bối rối. Bà Eva Sula – cố vấn quân sự Estonia – cho biết bà thường nhận được câu hỏi: Nếu tôi [quân đội] mắc sai lầm vì AI, ai sẽ chịu trách nhiệm?

“Tội ác chiến tranh trong không gian kỹ thuật số? Không quốc gia nào có thể truy tố nó” – bà Sula nói.