Câu hỏi xung quanh thị trường kim cương thế giới và Việt Nam - Bài 5: Đường đi của viên đá không hóa đơn

Hơn một nghìn viên kim cương lậu đã bị bắt tại Tân Sơn Nhất, một bản án đã được tuyên, nhưng dòng đá và hàng hiệu không hóa đơn vẫn là câu hỏi để ngỏ về kênh tiêu thụ và thất thu thuế.

Một viên đá nhỏ tới mức có thể giấu trong đáy một hộp kẹo, lọt qua cửa kiểm soát của một sân bay quốc tế và mang theo giá trị bằng cả một gia tài. Đó không phải tình tiết trong phim, mà là thủ đoạn có thật trong một vụ buôn lậu kim cương bị phát hiện tại sân bay Tân Sơn Nhất cuối năm 2024. Câu chuyện về những viên đá không hóa đơn ấy mở ra một mặt khuất của thị trường, nơi giá trị càng cao thì càng dễ đi đường vòng và người chịu rủi ro cuối cùng vẫn là người mua trong nước cùng ngân sách nhà nước.

Một viên đá nhỏ tới mức có thể giấu trong đáy một hộp kẹo, lọt qua cửa kiểm soát của một sân bay quốc tế và mang theo giá trị bằng cả một gia tài. Ảnh: Wikipedia

Nghìn viên đá lọt cửa sân bay

Cuối tháng 10/2024, chỉ trong một tuần, lực lượng hải quan và công an tại sân bay Tân Sơn Nhất phát hiện hai vụ vận chuyển trái phép tổng cộng 1.078 viên kim cương do người mang quốc tịch nước ngoài đưa vào. Một vụ với 716 viên giấu trong ví và quần áo, một vụ 362 viên giấu dưới đáy hộp kẹo. Vụ việc sau đó đi tới cùng về mặt pháp lý. Tháng 9/2025, tòa án tuyên một bị cáo 7 năm tù trong vụ 362 viên kim cương trị giá gần 8,5 tỷ đồng. Diễn biến còn cho thấy mức độ phức tạp, khi xuất hiện cả hành vi chạy án liên quan tới vụ buôn lậu hơn 700 viên. Một bản án đã khép lại, nhưng nó chỉ là phần nổi nhìn thấy được.

Tang vật một số vụ buôn lậu kim cương và hàng hiệu. Nguồn: Thanh Niên, Dân trí, từ năm 2024 - 2026.

Không chỉ kim cương, hàng hiệu cũng đi đường vòng

Dòng hàng giá trị cao đi đường lậu không chỉ có kim cương. Các cửa khẩu phía Bắc liên tục chặn những lô hàng hiệu giả và lậu quy mô lớn. Tại cửa khẩu Hữu Nghị, Lạng Sơn, tháng 11/2025, hải quan thu hơn hai nghìn sản phẩm giả các nhãn Louis Vuitton, Chanel, Hermès đang quá cảnh. Đầu năm 2026, tại cửa khẩu Trà Lĩnh, Cao Bằng, 874 chiếc đồng hồ mang dấu hiệu giả Patek Philippe, Rolex, Hublot bị giữ lại. Kim cương rời và hàng hiệu, dù khác nhau về hình hài, lại đi chung một logic. Né thuế, né kiểm soát và đổ vào thị trường trong nước qua những kênh không hóa đơn.

Khi viên đá không có giấy "khai sinh"

Điểm chung nguy hiểm nhất của dòng hàng lậu là nó không có giấy "khai sinh". Một viên kim cương nhập lậu không hóa đơn, không chứng từ nguồn gốc, khi đã lọt vào thị trường thì rất khó truy, dễ được mua đi bán lại trao tay và để lại hai hệ quả. Thứ nhất là thất thu thuế cho ngân sách. Thứ hai và trực tiếp với người mua, là rủi ro. Một viên đá không nguồn gốc cũng không có gì bảo đảm về chất lượng, về việc nó là thật hay đã qua xử lý và khi tranh chấp, người mua gần như tay trắng vì chính họ cũng đang nắm một món hàng không chứng từ. Dòng hàng không hóa đơn, vì thế, vừa làm méo cạnh tranh với người kinh doanh tử tế, vừa đẩy rủi ro về phía người tiêu dùng.

Lừa đảo qua livestream

Bên cạnh buôn lậu truyền thống đã xuất hiện những hình thức chiếm đoạt tài sản núp bóng kinh doanh đá quý trên không gian mạng. Một đường dây lừa đảo theo kiểu cắt đá tìm ngọc và đổ thạch qua livestream từng bị triệt phá, với số bị hại lên tới hàng chục nghìn người và số tiền chiếm đoạt rất lớn, dù đường dây này có yếu tố nước ngoài và hoạt động xuyên biên giới. Thủ đoạn đánh vào lòng ham rẻ và sự tò mò, biến một phiên phát trực tiếp thành cái bẫy. Đây là lời nhắc rằng dòng hàng và dòng lừa đảo quanh đá quý đang chuyển nhanh lên môi trường số, nơi việc kiểm soát còn nhiều khoảng trống.

Lành mạnh hóa thị trường

Một thị trường lành mạnh bắt đầu từ việc mỗi món hàng đều có giấy khai sinh. Khi nghìn viên kim cương có thể lọt cửa sân bay, khi hàng hiệu lậu dồn về qua biên giới, khi những phiên livestream có thể trở thành cái bẫy, việc siết dòng hàng không hóa đơn không còn là chuyện riêng của hải quan hay công an, mà là điều kiện để bảo vệ cả người tiêu dùng lẫn những doanh nghiệp làm ăn chân chính.