Chặn mất cân bằng giới tính: Đề xuất đình chỉ hành nghề bác sĩ vi phạm

Nỗi lo thừa nam thiếu nữ

Theo báo cáo của Bộ Y tế, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam bắt đầu từ năm 2006 và đến nay vẫn duy trì ở mức cao. Giai đoạn 2021-2024, tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam đang ở mức 112 bé trai/100 bé gái, cao hơn nhiều so với mức cân bằng tự nhiên (104-106). Hiện nay, một số tỉnh phía Bắc và Bắc Trung Bộ tiếp tục duy trì tỷ số giới tính khi sinh ở mức rất cao, có địa phương ghi nhận ở mức gần 120 bé trai/100 bé gái. Đối với các tỉnh, thành phố khu vực phía Nam, tỷ số này ở mức từ 105-108 bé trai/100 bé gái.

“Dự báo, nếu tỷ số giới tính khi sinh vẫn giữ nguyên như hiện nay, Việt Nam sẽ dư thừa 1,5 triệu nam giới trong độ tuổi 15-49 vào năm 2039 và con số này tiếp tục tăng lên 2,5 triệu vào năm 2059. Hệ lụy kéo theo là nguy cơ phá vỡ cấu trúc gia đình, một bộ phận nam giới sẽ phải kết hôn muộn hoặc không có khả năng kết hôn, gia tăng việc buôn bán phụ nữ, trẻ em gái, mại dâm, bạo hành giới và tội phạm xuyên quốc gia", báo cáo của Bộ Y tế chỉ rõ.

Bác sĩ siêu âm cho sản phụ. Ảnh: Trần Thảo

Có thể thấy, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh tại Việt Nam đã kéo dài gần một thập kỷ và chưa có dấu hiệu được kiểm soát, dù nhiều chính sách đã được ban hành. Bộ Y tế thừa nhận, các quy định trước đây (như Pháp lệnh Dân số 2003) chưa đủ sức răn đe do chế tài hành chính còn nhẹ, trong khi việc tiếp cận dịch vụ siêu âm, chẩn đoán giới tính tại các phòng khám tư nhân quá dễ dàng. Do đó, Luật Dân số vừa được Quốc hội thông qua là một giải pháp đột phá mạnh mẽ, đồng bộ nhằm kéo tỷ lệ giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên.

Đặc biệt, tại dự thảo Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Dân số, Bộ Y tế đã đề xuất đình chỉ hành nghề khám bệnh, chữa bệnh đối với người có hành vi phá thai vì lý do lựa chọn giới tính thai nhi; hoặc thông báo, tiết lộ thông tin về giới tính thai nhi để phá thai (trừ trường hợp đặc biệt do Bộ trưởng Bộ Y tế quy định nhằm phục vụ chẩn đoán và điều trị bệnh liên quan đến giới tính). So với quy định hiện hành (vốn chỉ đình chỉ do lý do sức khỏe), đề xuất này được xem là "liều thuốc đặc trị" nhằm răn đe các cơ sở y tế tiếp tay cho việc chọn lọc giới tính. Nếu được thông qua, quy định sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 1-7-2026, kỳ vọng tạo bước ngoặt đồng bộ để đưa tỷ lệ giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên.

Tiếp cận đa chiều để giảm thừa nam

Liên quan đến vấn đề này, GS.TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội, Đại học Kinh tế Quốc dân cảnh báo, mất cân bằng giới tính khi sinh là mối đe dọa thầm lặng nhưng lâu dài đối với sự ổn định của mỗi quốc gia. Nó không chỉ ảnh hưởng tới mỗi gia đình mà còn tác động đến kết cấu xã hội và chất lượng nguồn nhân lực trong nhiều thập kỷ tới. Các quan niệm xã hội và tín ngưỡng đòi hỏi con trai phải gánh vác việc thờ cúng tổ tiên, giúp củng cố địa vị của cha mẹ trong xã hội, con sinh ra mang họ bố… đã ăn sâu vào tiềm thức, văn hóa của mỗi cá nhân, gia đình, dòng họ người Việt. Vô hình trung đã gây hệ lụy nghiêm trọng như thừa nam, thiếu nữ, gia tăng bất bình đẳng giới, tảo hôn, buôn bán phụ nữ và ảnh hưởng tới cấu trúc, cơ cấu dân số.

Nêu quan điểm về vấn đề này, đại biểu Quốc hội Nguyễn Anh Trí (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội) cho rằng, việc cấm tiết lộ giới tính là rất khó thực hiện vì đa số là trao đổi miệng, không có bằng chứng ghi lại. Từ thực tế đó, đại biểu Quốc hội Nguyễn Anh Trí đề xuất cần quy định rõ việc nghiêm cấm hành vi khuyến khích phá thai hoặc cấm bác sĩ thực hiện hành vi đình chỉ thai nhi vì mục đích lựa chọn giới tính thai nhi. Bởi việc này có thể dẫn đến mất cân bằng giới tính.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội Trần Thị Nhị Hà nhận định, tư tưởng trọng nam khinh nữ tuy đã lạc hậu nhưng vẫn tồn tại. Thực tế, trong hoạt động sàng lọc, chẩn đoán trước sinh, nhiều bác sĩ vẫn thông báo giới tính thai nhi cho cha mẹ, dẫn tới không ít trường hợp phá thai khi giới tính không như mong muốn. Hành vi này rất khó bị phát hiện vì bác sĩ có thể dùng ký hiệu hoặc ám hiệu, khiến cơ quan chức năng không có căn cứ xử lý. Đồng chí Trần Thị Nhị Hà cho rằng, mức xử lý đình chỉ hành nghề chưa đủ sức răn đe, đồng thời kiến nghị thu hồi chứng chỉ hành nghề y và không cấp lại trong ít nhất 5 năm đối với người vi phạm, để đảm bảo tính nghiêm minh và phòng ngừa tái phạm.

Nhiều chuyên gia nhận định, việc đình chỉ bác sĩ vi phạm là cần thiết để lập lại kỷ cương nhưng đó không phải là "chìa khóa vạn năng". Đây mới chỉ là giải pháp phần ngọn. Bởi khi tâm lý ưa thích con trai, trọng nam khinh nữ vẫn tồn tại, các dịch vụ tiết lộ giới tính sẽ biến tướng sang hình thức hoạt động "ngầm" tinh vi hơn. Theo các chuyên gia, chìa khóa bền vững vẫn nằm ở việc giải phóng phụ nữ khỏi áp lực tinh thần và thay đổi được định kiến "có con trai mới đủ đầy". Khi đó, cán cân giới tính mới có thể trở về mức tự nhiên một cách bền vững.

Để Luật Dân số thực sự đi vào đời sống, các chuyên gia cũng đề xuất thay vì chỉ tập trung vào "ngăn cấm", cần tạo ra động lực thực chất cho bình đẳng giới. Đơn cử như ưu tiên vay vốn, hỗ trợ học phí hoặc giảm thuế cho các gia đình sinh con một bề là gái; kiểm soát nạo phá thai đưa ra chế tài đủ mạnh và phân định rõ ràng giữa phá thai vì lý do y khoa và phá thai chọn lọc giới tính; thay đổi tư duy truyền thông không chỉ dừng ở khẩu hiệu mà phải nâng cao vị thế của phụ nữ và trẻ em gái trong thực tế xã hội.

Thanh Bình