Chặng đường 80 năm vẻ vang ngành thống kê Việt Nam

Năm 2026 ghi dấu chặng đường vẻ vang 80 năm ngành thống kê Việt Nam. (Ảnh: HNV)

Kỷ niệm 80 năm ngành thống kê Việt Nam (6/5/1946-6/5/2026), chia sẻ với phóng viên Báo Nhân Dân, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính) khẳng định: Ngay trong thời gian đầu của chính quyền cách mạng, giữa muôn vàn khó khăn của thời kỳ "thù trong, giặc ngoài", Đảng và Nhà nước ta đã đặc biệt coi trọng vai trò của công tác thống kê.

Theo đó, ngày 6/5/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh - Chủ tịch Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã ký ban hành Sắc lệnh số 61/SL, thành lập Nha Thống kê Việt Nam nằm trong Bộ Quốc dân Kinh tế. Đây không chỉ là mốc son lịch sử, đánh dấu sự ra đời của ngành thống kê cách mạng Việt Nam, khẳng định vai trò không thể thiếu của thống kê trong quản lý nhà nước và phát triển kinh tế-xã hội, mà còn mở ra một hành trình gần 80 năm đồng hành cùng đất nước, trải qua kháng chiến, xây dựng chủ nghĩa xã hội, đổi mới và hội nhập toàn cầu.

Bản thân Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã từng nói: “Thống kê là tai, là mắt của Đảng và Nhà nước”. Câu nói của Bác dung dị, mộc mạc, nhưng rất sâu sắc về hoạt động thống kê: Tai phải thính, mắt phải tinh; nếu tai không thính, mắt không tinh sẽ dẫn đến số liệu không sát thực tế, không đầy đủ, kịp thời, khiến các cơ quan hoạch định chính sách dễ đi sai đường và hậu quả để lại sẽ rất lớn....

Hay như Cố Thủ tướng Chính phủ Phạm Văn Đồng cũng từng nói: “Số liệu thống kê không phải là con số chết, mỗi con số thống kê đều có ý nghĩa của nó, linh hồn của nó, tình hình nước mình thể hiện trong con số, tương lai ở trong con số, kế hoạch cũng ở trong con số”.

Theo Cục trưởng Hương, sự khẳng định về vai trò, nhiệm vụ của ngành Thống kê từ những lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước ta không chỉ thể hiện tầm nhìn chiến lược về vai trò của thống kê trong quản trị quốc gia, mà còn là “kim chỉ nam” cho toàn ngành thống kê suốt chặng đường phát triển.

Nhìn lại những mốc son vẻ vang của ngành thống kê 80 năm qua

“80 năm đồng hành cùng dân tộc, ngành thống kê không chỉ thu thập thông tin và phản ánh thực trạng kinh tế-xã hội mà còn tiên phong xây dựng hệ thống thông tin kỹ thuật số, ứng dụng phương pháp luận thống kê tiên tiến, minh bạch và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của chính sách phát triển. Dữ liệu thống kê không chỉ phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành của Đảng, Nhà nước, mà còn là cơ sở để hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và đánh giá hiệu quả phát triển kinh tế-xã hội của từng địa phương và cả nước trong từng giai đoạn”, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hương nhận định.

Cụ thể, trong chiến tranh chống Pháp, thực hiện khẩu hiệu “Vừa kháng chiến, vừa kiến quốc”, Đảng và Nhà nước rất cần những thông tin thống kê toàn diện, kịp thời và độ tin cậy cao để kịp thời đề ra các quyết sách đúng đắn, ngành thống kê đã triển khai nhiều cuộc điều tra, tập trung thu thập và báo cáo các thông tin về nông nghiệp, đất đai, thống kê công-thương nghiệp ở vùng tự do giúp lãnh đạo cấp trung ương và địa phương đưa ra các quyết sách phân phối, sử dụng nguồn lực hợp lý.

Giai đoạn kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, dù còn thiếu thốn về cơ sở vật chất và nhân lực, để thực hiện tốt nhiệm vụ cung cấp thông tin thống kê, ngành thống kê đã triển khai được nhiều cuộc điều tra đồng thời thực hiện nhiều báo cáo thống kê chuyên đề, đi sâu vào một số lĩnh vực cũng như tình hình thực hiện các chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước phục vụ trực tiếp cho việc điều hành, đề ra các quyết sách đúng đắn...

“Đây là nền tảng vững chắc để khi bước vào thời kỳ bao cấp và đổi mới, ngành thống kê giữ vững vai trò là cầu nối giữa hệ thống kế hoạch hóa tập trung và chuyển đổi kinh tế thị trường. Công tác thống kê các loại hình kinh tế, từ doanh nghiệp nhà nước đến kinh tế tư nhân đã quy hoạch nguồn lực, hỗ trợ cải tổ. Dữ liệu thống kê kinh tế vĩ mô như GDP, CPI, tích lũy, tiêu dùng, xuất, nhập khẩu… trở thành cơ sở pháp lý để soạn thảo chính sách đổi mới”, Cục trưởng Nguyễn Thị Hương nhấn mạnh.

Giai đoạn đổi mới kể từ năm 1991, Việt Nam gia nhập WTO, ASEAN và các tổ chức thống kê quốc tế, phương pháp hệ thống tài khoản quốc gia (SNA) đã chính thức được áp dụng thống nhất trên phạm vi quốc gia, thay thế hệ thống cân đối vật chất (MPS), các cuộc điều tra chuyên đề để thu thập thông tin phục vụ tính toán các chỉ tiêu tổng hợp như tổng sản phẩm trong nước (GDP), tổng thu nhập quốc gia (GNI), thu nhập quốc gia sử dụng (NDI) được triển khai, bài bản, quy mô toàn quốc.

Bước sang thời kỳ hội nhập và chuyển đổi số, ngành thống kê đã tích cực đổi mới toàn diện từ thể chế, phương pháp, quy trình sản xuất số liệu đến ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI). Việc thiết lập hệ thống thống kê quốc gia hiện đại, tiệm cận với chuẩn mực quốc tế, gắn với chiến lược phát triển kinh tế-xã hội của đất nước giai đoạn 2021-2030 đã và đang được đẩy mạnh. Công nghệ thông tin, dữ liệu lớn (big data), AI được ngành thống kê áp dụng mạnh mẽ để nâng cao hiệu quả thu thập, xử lý, tổng hợp, phân tích và phổ biến số liệu, thông tin thống kê.

Có thể thấy, suốt quá trình phát triển đất nước, ngành thống kê được xác định là bộ phận không thể thiếu của Đảng, Nhà nước. Đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng cao, từ khi được thành lập đến nay, ngành thống kê đã cung cấp thông tin chính xác, khách quan và kịp thời phục vụ lãnh đạo Đảng, Nhà nước trong công tác chỉ đạo, quản lý, điều hành.

Các cuộc Tổng điều tra Dân số và nhà ở, Tổng điều tra Nông thôn, nông nghiệp, Tổng điều tra Kinh tế, Điều tra Doanh nghiệp, Điều tra Mức sống dân cư… và nhiều cuộc điều tra khác được tổ chức quy mô lớn, bài bản và ngày càng ứng dụng công nghệ thông tin hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng dữ liệu và minh bạch hóa thông tin. Trên cơ sở bằng chứng xác thực, khoa học từ con số thống kê Đảng và Nhà nước đã đưa ra những quyết sách quan trọng phát triển đất nước.

Không ngừng đổi mới thống kê vì mục tiêu phát triển nhanh, bền vững chung

Không chỉ trong khuôn khổ quốc gia, ngành thống kê Việt Nam đã và đang tích cực hội nhập, phối hợp chặt chẽ với các tổ chức thống kê khu vực và quốc tế. Việt Nam hiện là thành viên của nhiều diễn đàn thống kê quốc tế, đồng thời chủ động tham gia vào hệ thống chỉ tiêu phát triển bền vững (SDGs) toàn cầu, từ đó góp phần nâng cao vị thế và uy tín của ngành thống kê Việt Nam trên trường quốc tế. Những chỉ tiêu thống kê (GDP, CPI, IIP, FDI,…) là ngôn ngữ toàn cầu, giúp cho bạn bè quốc tế hiểu Việt Nam rõ hơn qua những số liệu, thông tin thống kê.

Cục trưởng Nguyễn Thị Hương chia sẻ, thông tin, dữ liệu thống kê biểu hiện qua các chỉ tiêu thống kê không chỉ mang tính khoa học, chuyên môn, chuyên sâu mà còn có tính toàn cầu, thống nhất về tiêu chuẩn và phương pháp luận trên toàn thế giới nhằm bảo đảm so sánh và hội nhập quốc tế. Thông tin, dữ liệu thống kê chính xác, khách quan, minh bạch sẽ góp phần khẳng định uy tín, vị thế và tiềm lực của mỗi quốc gia, qua đó tạo dựng niềm tin cho các nhà đầu tư, các đối tác phát triển, thúc đẩy và thu hút hợp tác, đầu tư.

Năm 2025, thực hiện công cuộc sắp xếp, tinh gọn bộ máy, trở thành cơ quan thuộc Bộ Tài chính, với vai trò là cơ quan trung tâm, chủ đạo và điều phối toàn bộ hệ thống thống kê quốc gia của Việt Nam, Cục Thống kê giữ vai trò đầu mối, chủ trì phối hợp các đơn vị trong và ngoài Bộ, xây dựng các chỉ tiêu thống kê quốc gia, chỉ tiêu thống kê kinh tế-xã hội phục vụ điều hành của Chính phủ và chính quyền địa phương, chỉ tiêu thống kê hằng ngày phục vụ Bộ Chính trị, Ban Bí thư… Chủ động tăng cường phối hợp liên ngành và địa phương nhằm nắm bắt thông tin xuyên suốt và kịp thời; ứng dụng công nghệ thông tin hiện đại, triển khai phần mềm thu thập thông tin, cơ sở dữ liệu tập trung; phân tích và dự báo kịch bản tăng trưởng kinh tế, tác động của một số chính sách đến tăng trưởng kinh tế.

Trong bối cảnh thế giới biến động mạnh mẽ, khó lường và rất khó dự báo; hoạt động kinh tế-xã hội phát triển kéo theo phát sinh thêm nhiều ngành nghề mới, lĩnh vực mới, phức tạp hơn, đa dạng hơn, nhiệm vụ của ngành thống kê ngày càng nặng nề.

Trên cơ sở đó, Cục trưởng Nguyễn Thị Hương bày tỏ, ngành Thống kê cam kết tiếp tục phấn đấu, đổi mới, hiện đại hóa và minh bạch hóa thông tin, góp phần nâng cao năng lực quản trị quốc gia, phục vụ mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước. Với vai trò là cơ quan Thống kê quốc gia, ngành thống kê cung cấp số liệu GDP, CPI, FDI, … giúp Chính phủ, Bộ Tài chính xác định mục tiêu trung và dài hạn trong việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế-xã hội; dữ liệu về thu chi ngân sách do cơ quan Thống kê công bố góp phần quan trọng giúp Chính phủ, Bộ Tài chính và các địa phương phân bổ vốn đúng vùng “đói nghèo”, hỗ trợ an sinh.

Tới đây, ngành thống kê tiếp tục xác định nhiệm vụ trọng tâm là cầu nối dữ liệu, nâng cao chất lượng, độ tin cậy và tính kịp thời của dữ liệu thống kê, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và các đối tượng sử dụng khác. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu thống kê mở, liên thông, phục vụ kinh tế số, xã hội số là định hướng xuyên suốt trong chiến lược phát triển của ngành. Trong đó, ngành thống kê tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ ngành, địa phương, củng cố niềm tin của nhân dân và cộng đồng quốc tế về các số liệu, quyết tâm tiếp tục phát triển xứng với niềm tin và vai trò lịch sử của mình.