Chánh án Nguyễn Văn Quảng: Tòa án không thể vừa xét xử, vừa xác minh, thu thập chứng cứ

Tiếp tục chương trình làm việc tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, sáng 20/10, Quốc hội thảo luận ở Tổ.

Phát biểu góp ý về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội (sửa đổi), Bí thư Trung ương Đảng, Chánh án TANDTC Nguyễn Văn Quảng đánh giá đây là cơ chế, thủ tục mới, đáp ứng yêu cầu thu hồi kịp thời tài sản liên quan đến tội phạm mà không cần thông qua trình tự tố tụng hình sự để kết tội.

Theo Chánh án Nguyễn Văn Quảng, do cơ chế này liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân và quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia quan hệ tài sản nên việc xây dựng các quy định phải hết sức chặt chẽ, được nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng, thận trọng. Tuy nhiên, cũng cần đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện để sớm ban hành Nghị quyết và tổ chức triển khai thực hiện.

Qua nghiên cứu dự thảo, Chánh án Nguyễn Văn Quảng ghi nhận cơ quan chủ trì soạn thảo về cơ bản đã tiếp thu các ý kiến của TANDTC tại Công văn số 148 và Công văn số 606. Tuy nhiên, vẫn còn một số nội dung góp ý chưa được tiếp thu, chỉnh lý và chưa có giải trình cụ thể. Trên cơ sở đó, Chánh án Nguyễn Văn Quảng nêu ba nhóm vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.

Chánh án TANDTC Nguyễn Văn Quảng góp ý vào dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về thực hiện thí điểm cơ chế thu hồi và xử lý tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội (sửa đổi)

Làm rõ trách nhiệm xác minh, thu thập chứng cứ của Tòa án

Vấn đề thứ nhất liên quan đến quy định về trách nhiệm của Tòa án trong việc xác định, thu thập tài liệu, chứng cứ đối với tài sản thuộc diện xem xét thu hồi.

Dự thảo quy định khi phát hiện tài sản liên quan đến tội phạm thuộc trường hợp cần xem xét thu hồi, Tòa án có trách nhiệm xác định, thu thập kết luận về tài sản thuộc diện phải thu hồi và phối hợp với Viện kiểm sát trong việc kiểm tra, xác minh, thu thập thông tin, tài liệu, chứng cứ.

Đối với nội dung này, TANDTC đã đề nghị không quy định trách nhiệm như trên đối với Tòa án. Chánh án Nguyễn Văn Quảng nhấn mạnh, theo các nguyên tắc tố tụng dân sự, cơ quan đưa ra yêu cầu phải có trách nhiệm chứng minh yêu cầu của mình. Nếu Viện kiểm sát yêu cầu thu hồi tài sản thì Viện kiểm sát phải có trách nhiệm cung cấp tài liệu, chứng cứ chứng minh.

“Tòa án không thể vừa xét xử, vừa đi xác minh, thu thập chứng cứ”, Chánh án Nguyễn Văn Quảng nêu rõ.

Theo Chánh án TANDTC, cơ chế thu hồi, xử lý tài sản không qua kết tội được thực hiện theo trình tự tố tụng dân sự. Vì vậy, việc xác định trách nhiệm của các cơ quan phải phù hợp với nguyên tắc tố tụng dân sự, tránh quy định khiến Tòa án phải chủ động xác minh, thu thập chứng cứ thay cho cơ quan đưa ra yêu cầu.

Tòa án có trách nhiệm xem xét, làm rõ yêu cầu; trường hợp tài liệu, chứng cứ chưa đầy đủ thì yêu cầu cơ quan có liên quan bổ sung. Nếu quy định không rõ ràng, việc giao cho Tòa án trách nhiệm xác minh, thu thập chứng cứ có thể dẫn đến nhầm lẫn về chức năng, nhiệm vụ, thậm chí ảnh hưởng đến tính khách quan trong quá trình giải quyết vụ việc.

Do đó, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị không đặt ra trách nhiệm cho Tòa án phải xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ để thực hiện việc thu hồi tài sản. Nếu cần thiết, Tòa án chỉ nên hỗ trợ các biện pháp xác minh, làm rõ theo quy định. Đồng thời, Tòa án có thể cung cấp thông tin, tài liệu liên quan đến các vụ án hình sự đã được xét xử mà nội dung bản án có liên quan đến đối tượng hoặc tài sản cần thu hồi.

Quang cảnh thảo luận tại Tổ 7

Quy định cụ thể trách nhiệm bồi thường khi xảy ra thiệt hại

Vấn đề thứ hai được Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề cập là trách nhiệm bồi thường thiệt hại tại Điều 15 và khoản 2 Điều 20 dự thảo Nghị quyết.

Tại Điều 15, dự thảo quy định trường hợp áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng, gây thiệt hại thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thì việc bồi thường được thực hiện theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; trường hợp không thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước thì thực hiện theo quy định của pháp luật có liên quan.

Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho rằng quy định này còn chung chung, chưa cụ thể, trong khi pháp luật hiện hành chưa quy định rõ các trường hợp tương ứng với cơ chế thí điểm đang được đề xuất. Nếu chỉ dẫn chiếu sang Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, người bị thiệt hại có thể gặp khó khăn khi thực hiện quyền yêu cầu bồi thường.

Theo Chánh án TANDTC, đây là Nghị quyết quy định cơ chế thí điểm đặc thù nên cần xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, giúp người dân và các chủ thể liên quan biết được cơ quan nào phải chịu trách nhiệm khi xảy ra thiệt hại.

Cụ thể, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị quy định theo hướng: Trường hợp Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đúng theo yêu cầu của Viện kiểm sát mà gây thiệt hại thì Viện kiểm sát có trách nhiệm bồi thường; trường hợp Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng theo yêu cầu của Viện kiểm sát mà gây thiệt hại thì Tòa án phải có trách nhiệm bồi thường.

Đối với khoản 2 Điều 20, dự thảo quy định cơ quan có thẩm quyền có hành vi hoặc quyết định thu hồi, xử lý tài sản trái pháp luật, gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân thì có trách nhiệm bồi thường theo quy định của pháp luật. Chánh án Nguyễn Văn Quảng nhận định quy định này cũng chưa đủ rõ ràng nếu chỉ xác định trách nhiệm bồi thường đối với cơ quan ra quyết định thu hồi, xử lý tài sản.

Theo đó, vi phạm xảy ra ở giai đoạn nào thì cơ quan có trách nhiệm ở giai đoạn đó phải chịu trách nhiệm tương ứng. Chánh án TANDTC đề nghị sửa đổi theo hướng quy định rõ cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan thi hành án dân sự trong quá trình thực hiện việc thu hồi, xử lý tài sản trái pháp luật, nếu gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân thì phải bồi thường theo quy định về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và bị xử lý trách nhiệm theo quy định của pháp luật.

Chánh án Nguyễn Văn Quảng nhấn mạnh, quy định cần làm rõ cả trách nhiệm bồi thường thiệt hại và trách nhiệm xử lý vi phạm. Tùy tính chất, mức độ vi phạm, chủ thể có trách nhiệm có thể phải công khai xin lỗi hoặc bị xử lý về hành chính, hình sự theo quy định của pháp luật.

Các đại biểu dự phiên họp

Bảo đảm đúng nguyên tắc thụ lý, giải quyết việc dân sự

Vấn đề thứ ba là quy định về thụ lý, giải quyết yêu cầu thu hồi và xử lý tài sản của Tòa án tại Điều 17 dự thảo Nghị quyết.

Theo dự thảo, khoản 1 Điều 17, Tòa án có trách nhiệm thụ lý việc dân sự về thu hồi và xử lý tài sản không qua kết tội do Viện kiểm sát khởi kiện, yêu cầu; trường hợp cần làm rõ nội dung quyết định khởi kiện, văn bản yêu cầu thì Tòa án yêu cầu Viện kiểm sát bổ sung.

Chánh án Nguyễn Văn Quảng cho rằng cách quy định này có thể dẫn đến cách hiểu rằng bất kể trong trường hợp nào, khi Viện kiểm sát khởi kiện, yêu cầu thì Tòa án đều phải thụ lý giải quyết. Điều này không phù hợp với các nguyên tắc của tố tụng dân sự.

Theo Chánh án TANDTC, khi nhận được đơn khởi kiện, đơn yêu cầu, nếu xét thấy không đủ điều kiện theo quy định thì Tòa án có quyền trả lại đơn. Trường hợp hồ sơ còn thiếu một số thủ tục hoặc tài liệu, chứng cứ có thể bổ sung thì Tòa án yêu cầu bổ sung, qua đó bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người có tài sản, đồng thời xác định rõ trách nhiệm chứng minh của cơ quan đưa ra yêu cầu.

Việc quy định Tòa án buộc phải thụ lý trong mọi trường hợp khi Viện kiểm sát khởi kiện, yêu cầu sẽ làm mất đi các nguyên tắc tố tụng cần được bảo đảm. Bởi cơ chế này được giải quyết theo trình tự, thủ tục dân sự nên phải tuân thủ các nguyên tắc tương ứng, bảo đảm quyền của các bên cũng như trách nhiệm và tính độc lập của các cơ quan trong quá trình giải quyết.

Từ những phân tích trên, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị sửa khoản 1 Điều 17 theo hướng: Tòa án thụ lý giải quyết việc dân sự về thu hồi và xử lý tài sản không qua kết tội do Viện kiểm sát khởi kiện, yêu cầu khi đủ điều kiện; trường hợp không đủ điều kiện thì Tòa án trả lại đơn khởi kiện theo quy định tại Điều 192 Bộ luật Tố tụng dân sự. Trường hợp cần làm rõ nội dung quyết định khởi kiện, văn bản yêu cầu thì Tòa án yêu cầu Viện kiểm sát bổ sung.

Chánh án TANDTC cho rằng việc chỉnh lý theo hướng này sẽ làm rõ trách nhiệm của từng cơ quan, bảo đảm việc thụ lý, giải quyết vụ việc tuân thủ đúng các nguyên tắc của tố tụng dân sự.

Đối với những nội dung cụ thể khác, Chánh án Nguyễn Văn Quảng đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo và cơ quan thẩm tra tiếp tục nghiên cứu, xem xét các văn bản góp ý của TANDTC để hoàn thiện dự thảo Nghị quyết, bảo đảm tính chặt chẽ, khả thi và phù hợp với các nguyên tắc pháp lý có liên quan.